Kriyapad & Dhaturupani in Sanskrit Class 8 क्रियापदानि तथा धातुरुपाणि

Students rely on NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Solutions and Kriyapad Prayog in Sanskrit Class 8 with Answers संस्कृत क्रियापदानि & धातु रूप to clarify their doubts after class.

Kriyapad in Sanskrit Class 8

Dhatu Roop in Sanskrit Class 8

क्रियापदानि (Verbs)

जिस शब्द द्वारा किसी कार्य के करने या होने का बोध हो, उसे क्रिया कहते हैं। प्रत्येक वाक्य में एक क्रियापद होता है ।
यथा-

1. बालकः पठति ।
2. अहं लिखामि ।
3. त्वं किं करोषि ?

उपरोक्त वाक्यों में स्थूल शब्द क्रियाएँ हैं।

क्रियापद धातु से बनता है । संस्कृत भाषा में अनेक धातुएँ हैं। धातु का रूप पाँच लकारों में चलता है

1. लट्लकारः (वर्तमानकाल) – सः गच्छति। (वह जाता है।)
2. लङ्लकारः (भूतकाल) – सः अगच्छत्। (वह गया ।)
3. लृट्लकारः (भविष्यत्काल) – सः गमिष्यति। (वह जाएगा।)
4. विधिलिङ् (विधि-विधानार्थक) – सः गच्छतु। (वह जाए।)
5. लोट्लकारः (आज्ञार्थक) – सः गच्छेत्। (उसे जाना चाहिए |)

लकार का प्रयोग क्रिया का काल अथवा अवस्था दर्शाने के लिए होता है । हम सीख चुके हैं कि ‘लट्’ वर्तमानकाल की क्रिया, ‘लङ् ‘ भूतकाल की तथा ‘लृट्’ भविष्यत् काल की क्रिया दर्शाता है । आवृत्ति हेतु नीचे ‘ पठ्’ धातु के तीनों लकारों में रूप दिए गए हैं ।

पठ्-लृट्

• प्रथमपुरुष: – पठति – पठतः – पठन्ति
• मध्यमपुरुष: – पठसि – पठथः – पठथ
• उत्तमपुरुष: – पठामि – पठावः – पठामः

पठ्-लङ्

• प्रथमपुरुष: – अपठत् – अपठताम् – अपठन्
• मध्यमपुरुषः – अपठः – अपठतम् – अपठत
• उत्तमपुरुष: – अपठम् – अपठाव – अपठाम

पठ्-लट्

• प्रथमपुरुष: – पठिष्यति – पठिष्यतः – पठिष्यन्ति
• मध्यमपुरुष: – पठिष्यसि – पठिष्यथः – पठिष्यथ
• उत्तमपुरुष: – पठिष्यामि – पठिष्यावः – पठिष्यावः

प्रयोग:-

• सः अद्य पठति। – सः ह्यः न अपठत् । – सः श्वः अपि पठिष्यति ।

लोट् तथा विधिलिङ्
लोट् लकार का प्रयोग आज्ञा, आशीर्वाद, कामना, प्रार्थना, आदेश आदि की अवस्था में होता है;
यथा –

1. बहिः गच्छ । (बाहर जाओ ।)
2. आयुष्मान् भव । (आयुष्मान् हावो।)
3. सर्वे भवन्तु सुखिनः । (सब सुखी हों।)

विधिलिङ् का प्रयोग विधि-विधान, नियम आदि की अवस्था में किया जाता है;
यथा –

1. समये पठेत्, समये च क्रीडेत् । (समय पर पढ़ना चाहिए और समय पर खेलना चाहिए ।)
2. स्वच्छं जलं पिबेत् । (साफ पानी पीना चाहिए ।)
3. वयं स्नेहेन वसेम । (हमें प्यार से रहना चाहिए।)

अधोदत्तानि रूपाणि प्रयोगं च अवलोकयत । (नीचे दिए गए रूप तथा प्रयोग देखिए ।)

पठ् – लोट् (आज्ञार्थक)

• पठतु – पठताम् – पठन्तु
• पठ – पठतम् – पठत
• पठानि – पठाव – पठाम

पठ् – विधिलिङ् (विधि-विधानार्थक)

• पठेत् – पठेताम् – पठेयुः
• पठेः – पठेतम – पठेत
• पठेयम् – पठेव – पठेम

लोट्-प्रयोग:-

• छात्रः उच्चैः पठतु।
• हे छात्राः ! उच्चैः पठत ।
• सर्वे उच्चैः पठन्तु।
• पीयूष ! त्वम् अपि पठ ।

विधिलिङ्-प्रयोग:-

• छात्रः सावधानं पठेत्।
• यूयम् सावधानं पठेत ।
• सर्वे सावधानं पठेयुः।
• पीयूष ! त्वम् अपि सावधानं पठेः।

अवधेयम् – लोट् तथा विधिलिङ् अवस्था दर्शाते हैं, काल नहीं । क्रिया का काल दर्शाने के लिए लट्, लङ् व लृट् का ही प्रयोग किया जाता है।

भू (होना – to be)

लट्

• भवति – भवतः – भवन्ति
• भवसि – भवथः – भवथ
• भवामि – भवावः – भवामः

लङ्

• अभवत् – अभवताम् – अभवन्
• अभवः – अभवतम् – अभवत
• अभवम् – अभवाव – अभवाम

लोट्

• भवतु – भवताम् – भवन्तु
• भव – भवतम् – भवत
• भवानि – भवाव – भवाम

विधिलिङ

• भवेत् – भवेताम् – भवेयुः
• भवेः – भवेतम् – भवेत
• भवेयम् – भवेव – भवेम

लृट्

• भविष्यति – भविष्यतः – भविष्यन्ति
• भविष्यसि – भविष्यथः – भविष्यथ
• भविष्यामि – भविष्यावः -भविष्यामः

दृश् (पश्य्) (देखना – to see)

लट्

• पश्यति – पश्यतः – पश्यन्ति
• पश्यसि – पश्यथः – पश्यथ
• पश्यामि – पश्यावः – पश्यामः

लङ्

• अपश्यत् – अपश्यताम् – अपश्यन्
• अपश्य: – अपश्यतम् – अपश्यत
• अपश्यम् – अपश्याव – अपश्याम

लोट्

• पश्यतु – पश्यताम् – पश्यन्तु
• पश्य – पश्यतम् – पश्यत
• पश्यानि – पश्याव – पश्याम

विधिलिङ्

• पश्येत् – पश्येताम् – पश्येयुः
• पश्ये: – पश्येतम् – पश्येत
• पश्येयम् – पश्येव – पश्येम

लृट्

• द्रक्ष्यति द्रक्ष्यतः दक्ष्यन्ति
• द्रक्ष्यसि – द्रक्ष्यथः – दक्ष्यथ
• द्रक्ष्यामि – द्रक्ष्यावः – द्रक्ष्यामः

स्था (तिष्ठ्) (ठहरना – to stay)

लट्

• तिष्ठति – तिष्ठतः – तिष्ठन्ति
• तिष्ठसि – तिष्ठथः – तिष्ठथ
• तिष्ठामि – तिष्ठावः – तिष्ठामः

लङ्

• अतिष्ठत् – अतिष्ठताम् – अतिष्ठन्
• अतिष्ठः – अतिष्ठतम् – अतिष्ठत
• अतिष्ठम् – अतिष्ठाव – अतिष्ठाम

लोट्

• तिष्ठतु – तिष्ठताम् – तिष्ठन्तु
• तिष्ठ – तिष्ठतम् – तिष्ठत
• तिष्ठानि – तिष्ठाव – तिष्ठाम

विधिलिङ्

• तिष्ठेत् – तिष्ठेताम् – तिष्ठेयुः
• तिष्ठे: – तिष्ठेतम् – तिष्ठेत
• तिष्ठेयम् – तिष्ठेव – तिष्ठेम

लृट्

• स्थास्यति – स्थास्यतः – स्थास्यन्ति
• स्थास्यसि – स्थास्यथः – स्थास्यथ
• स्थास्यानि – स्थास्यावः – स्थास्यामः

नी (ले जाना – to carry)

लट्

• नयति – नयतः – नयन्ति
• नयसि – नयथ: – नयथ
• नयामि – नयावः – नयामः

लङ्

• अनयत् – अनयताम् – अनयन्
• अनयः – अनयतम् – अनयत
• अनयम् – अनयाव – अनयाम

लोट्

• नयतु – नयताम् – नयन्तु
• नय – नयतम् – नयत
• नयानि – नयाव – नयाम

विधिलिङ्

• नयेत् – नयेताम् – नयेयुः
• नयेः – नयेतम् – नयेत
• नयेयम् – नयेव – नयेम

लृट्

• नेष्यति – नेष्यतः – नेष्यन्ति
• नेष्यसि – नेष्यथः – नेष्यथः
• नेष्यामि – नेष्यावः – नेष्यामः

गै ( गाना – to sing)

लट्

• गायति – गायतः – गायन्ति
• गायसि – गायथः – गायथ
• गायामि – गायावः – गायामः

लङ्

• अगायत् – अगायताम् – अगायन्
• अगायः – अगायतम् – अगायत
• अगायम् – अगायाव – अगायाम

लोट्

• गायतु – गायताम् – गायन्तु
• गायेः – गायतम् – गायत
• गायामि – गायाव – गायाम

विधिलिङ्

• गायेत् – गायेताम् – गायेयुः
• गायेम् – गायेतम् – गायेत
• गायेयम् – गायेव – गायेम

लृट्

• गास्यति – गास्यतः – गास्यन्ति
• गास्यसि – गास्यथः – गास्यथ
• गास्यामि – गास्यावः – गास्यामः

स्मृ (याद करना – to remember)

लट्

• स्मरति – स्मरतः – स्मरन्ति
• स्मरसि – स्मरथः – स्मरथ
• स्मरामि – स्मरावः – स्मरामः

लङ्

• अस्मरत् – अस्मरताम् – अस्मरन्
• अस्मरः – अस्मरतम् – अस्मरत
• अस्मरम् – अस्मराव – अस्मराम

लोट्

• स्मरतु – स्मरताम् – स्मरन्तु
• स्मर – स्मरतम् – स्मरत
• स्मराणि – स्मराव – स्मराम

विधिलिङ्

• स्मरेत् – स्मरेताम् – स्मरेयुः
• स्मरे: – स्मरेतम् – स्मरेत
• स्मरेयम् – स्मरेव – स्मरेम

लृट्

• स्मरिष्यति – स्मरिष्यतः स्मरिष्यन्ति
• स्मरिष्यसि – स्मरिष्यथः – स्मरिष्यथ
• स्मरिष्यामि – स्मरिष्यावः – स्मरिष्यामः

पा (पीना – to drink)

लट्

• पिबति – पिबतः – पिबन्ति
• पिबसि – पिबथः – पिबथ
• पिबामि – पिबाव: – पिबामः

लङ्

• अपिबत् – अपिबताम् – अपिबन्
• अपिब: – अपिबतम् – अपिबत
• अपिबम् – अपिबाव – अपिबाम

लोट्

• पिबतु – पिबताम् – पिबन्तु
• पिब – पिबतम् – पिबत
• पिबानि – पिबाव – पिबाम

विधिलिङ्

• पिबेत् – पिताम् – पिबेयुः
• पिबेः – पिबेतम् – पिबेत
• पिबेयम् – पिबेव – पिबेम

लृट्

• पास्यति – पास्यतः – पास्यन्ति
• पास्यसि – पास्यथः – पास्यथ
• पास्यामि – पास्यावः – पास्यामः

पाल् (पालना – to look after)

लट्

• पालयति – पालयतः – पालयन्ति
• पालयसि – पालयथः – पालयथ
• पालयामि – पालयावः – पालयामः

लृट्

• पालयिष्यति – पालयिष्यतः – पालयिष्यन्ति
• पालयिष्यसि – पालयिष्यथः – पालयिष्यथ
• पालयिष्यामि – पालयिष्यावः – पालयिष्यामः

ज्ञा (जानना – to know)

लृट्

• जानाति – जानीत: – जानन्ति
• जानासि – जानीथः – जानीथ
• जानामि – जानीवः – जानीमः

लृट्

• ज्ञास्यति – ज्ञास्यतः, – ज्ञास्यन्ति
• ज्ञास्यसि – ज्ञास्यथः – ज्ञास्यथ
• ज्ञास्यामि – ज्ञास्यावः – ज्ञास्यामः

उपसर्गपूर्वक – धातवः (उपसर्गपूर्वक धातुएँ।)

1. आ + गम् (आना) – आगच्छति- आता है / आती है
2. अव + गम् (जानना) – अवगच्छति- जानता / जानती है
3. सम् + गम् (मिलना) – संगच्छति- मिलता / मिलती है
4. निः + गम् (निकलना) – निर्गच्छति- निकलता / निकलती है
5. प्र + नम् – (प्रणाम करना) – प्रणमति – प्रणाम करता/करती है
6. उत् + स्था (उठना) – उत्तिष्ठति- उठता/उठती है
7. नि + वस् (निवास करना) – निवसति – निवास करता/करती है।
8. उप + वस् (उपवास करना) – उपवसति- उपवास करता/करती है
9. आ + नी (लाना) – आनयति- लाता/लाती है
10.  अनु + भू (अनुभव करना) – अनुभवति – अनुभव करता/करती है
11. अनु + सृ (अनुसरण करना) – अनुसरति – अनुसरण करता है/करती है
12. वि + ह (विहार करना) – विहरति- विहार करता/करती है

जब ‘धातु’ में उपसर्ग जोड़ा जाता है तो प्रायः अर्थ में परिवर्तन आता है; यथा – गच्छति और आगच्छति के अर्थ में अन्तर है, किन्तु कभी-कभी ‘उपसर्ग’ जुड़ने पर अर्थ में अन्तर नहीं आता है; जैसे- नमति और प्रणमति के अर्थ में कोई अन्तर नहीं । उसी प्रकार व और निवसति का अर्थ भी एक ही है ।
स्मरणीयम् – उपसर्गपूर्वक धातु का पहले रूप चलाएँ तत्पश्चात् उपसर्ग जोड़ें;
यथा-

• आ + नयति = आनयति,
• आ + अनयत् = आनयत् ;
• आ + गच्छति = आगच्छति,
• आ + अगच्छत् = आगच्छत्,
• निर् + गच्छति = निर्गच्छति,
• निर् + अगच्छत् = निरगच्छत् इत्यादि।

आत्मनेपदिनः धातवः – संस्कृत में धातुओं को दो वर्गों में बाँटा गया है। कुछ धातुएँ परस्मैपदी होती हैं; जैसे- पठ्, गम्, भू, वद्, नम्, पच्, पत् आदि और कुछ आत्मनेपदी होती हैं; जैसे- लभ्, सेव्, शुभ्, वृत्, वृध्, जन् आदि । आत्मनेपदी धातुओं के रूप भी पाँच लकारों में चलते हैं, किन्तु धातु के साथ जुड़ने वाले प्रत्यय भिन्न होते हैं ।
यथा-

• परस्मैपदम् – लट्
• ति – त: – अन्ति
• सि – थः – थ
• (आ) मि – (आ) वः – (आ) मः

आत्मनेपदम्-लट्

• ते – इते – अन्ते
• से – इथे – ध्वे
• इ – आवहे – आमहे

निम्नलिखित धातुरूप देखिए ।

पठ्-लट्

• पठति – पठतः – पठन्ति
• पठसि – पठथः – पठथः
• पठामि – पठावः – पठामः

लभ्-लट्

• लभते – लभेते – लभन्ते
  लभसे – लभेथे – लभध्वे
  लभे – लभावहे – लभामहे

सेव् (सेवा करना – To serve)

लट्

• सेवते – सेवेते – सेवन्ते
• सेवसे – सेवेथे – सेवध्वे
• सेवे – सेवावहे – सेवामहे

लङ्

• असेवत – असेवेताम् – असेवन्त
• असेवथा: – असेवेथाम् – असेवध्वम्
• असेवे – असेवावहि – असेवामहि

लोट्

• सेवताम् – सेवेताम् – सेवन्ताम्
• सेवस्व – सेवेथाम् – सेवध्वम्
• सेवै – सेवावहै – सेवाम

विधिलिङ्

• सेवेत – सेवेयाताम् – सेवेरन्
• सेवेथा: – सेवेयाथाम् – सेवेध्वम्
• सेवेय – सेवेवहि – सेवेमहि
• लृट् – सेविष्यते, सेविष्येते, सेविष्यन्ते..

कुछ सामान्यतः प्रयोग में आने वाली आत्मनेपदी धातुएँ-

1. लभ् (पाना, to get) – लभते, अलभत, लभताम्, लभेत, लप्स्यते ।
2. मुद् (प्रसन्न होना, to enjoy) – मोदते, अमोदत, मोदताम्, मोदेत, मोदिष्यते।
3. मृ* (मरना, to die) – म्रियते, अम्रियत, म्रियताम्, म्रियेत, मरिष्यति।
4. जन् (पैदा होना, to be born) – जायते, अजायत, जायताम्, जायेत, जनिष्यते।
5. शुभ् (शोभा देना, to look beautiful) – शोभते, अशोभत, शोभताम्, शोभेत, शोभिष्यते ।
6. वृध् (बढ़ना, to grow) – वर्धते, अवर्धत, वर्धताम्, वर्धेत, वर्धिष्यते ।
7. वृत् (होना, to be) – वर्तते, अवर्तत, वर्तताम्, वर्तेत, वर्तिष्यते ।

Kriyapad Prayog in Sanskrit Class 8

1. रिक्तस्थानानि पूरयत। (रिक्त स्थान को भरिए ।)

(क)

उत्तर:

(ख)

उत्तर:

(ग)

उत्तर:

2. कोष्ठकदत्तस्य धातोः उचित-रूपेण वाक्यानि पूरयत। (कोष्ठक में दी धातु के उचित रूप द्वारा वाक्य पूरे करें।)

1. सूर्य: पूर्वस्यां दिशायाम् उदयं ……. (गम्)।
2. ह्यः विद्यालये अवकाश: …….. (अस्)।
3. ऋषिः वाल्मीकि रामायणं …….. (रच्)।
4. यदि त्वं परिश्रम …… (कृ) तर्हि सफल: …….. (भू)।
5. अधुना वयं दूरदर्शनं …… (दृश्) ।
6. अहं त्वां श्वः दिल्ली – दर्शनाय …….. (नी)।

उत्तर:

1. गच्छति
2. आसीत्
3. अरचयत्
4. करिष्यसि, भविष्यसि
5. पश्यामः
6. नेष्यामि

3. उदाहरणम् अनुसृत्य रिक्तस्थानानि पूरयत। (उदाहरण के अनुसार रिक्त स्थान को भरिए ।)

उत्तर:
1. धाव
2. मा हस
3. मा पश्य
4. मा गच्छ
5. मा पिब

4. शुद्धं विकल्पं चिनुत । (शुद्ध विकल्प को चुनिए।)

1. छात्राः श्लोकम् उच्चैः (पठतु / पठ/ पठन्तु)
2. हे बालकाः ! सायं बहिः (क्रीडथ / क्रीडत / क्रीडन्ति)
3. हे सुनीते ! कक्षायां तूष्णीं (तिष्ठसि / स्थास्यसि / तिष्ठ)
4. हे बालिका: ! कोलाहलं मा (कुरु/कुरुतम्/कुरुत)
5. अधुना सुनीता सङ्गीतशालायां (गच्छ/गच्छसि/गच्छतु)

उत्तर:

1. पठन्तु
2. क्रीडत
3. तिष्ठ
4. कुरुत
5. गच्छतु

5. उचितं विकल्पं चित्वा कोष्ठकदत्तस्य धातोः विधिलिरूपेण प्रत्येकं वाक्यं पूरयत। (उचित विकल्प चुनकर कोष्ठक में दी गई धातु के विधिलिङ् रूप द्वारा प्रत्येक वाक्य को पूरा कीजिए ।)

1. वयं प्रतिदिनं व्यायामं …… (कृ)। (कुर्याम्/कुर्याम/कुर्मः)
2. स्वच्छं जलं ……. (पा) । (पिबतु/पिब / पिबेत्)
3. त्वं कक्षायां तूष्णीं ….. स्था । (तिष्ठ/तिष्ठेयुः/तिष्ठेः)
4. यूयं पठन- काले चलचित्रं न ….. (दृश् )। (पश्यथ/पश्येत/पश्येत्)
5. छात्राः यथाकालं विद्यालये ……. (आ + गम्)। (आगच्छेत्/आगच्छन्ति / आगच्छेयुः)

उत्तर:

1. कुर्याम
2. पिबेत्
3. तिष्ठेः
4. पश्येत
5. आगच्छेयुः

6. उचितक्रियापदेन वाक्यपूर्तिः क्रियताम्। (उचित क्रिया- पद से वाक्य की पूर्ति कीजिए ।)

गमिष्यामः, गच्छेयुः, गच्छत, अगच्छाम, गच्छन्ति

1. छात्रा: प्रतिदिनं खेलितुं क्रीडाक्षेत्रं …….।
2. ते क्रीडाकालांशे पंक्त्या क्रीडाक्षेत्रम् …….।
3. हे बालकाः!, अधुना क्रीडाकालांश:; यूयं क्रीडाक्षेत्रं …….।
4. ह्यः महती वृष्टिः अभवत्, वयं क्रीडितुं न …….।
5. श्वः वयं खेलनाय अवश्यं …….।

उत्तर:

1. गच्छन्ति
2. गच्छेयुः
3. गच्छत
4. अगच्छाम
5. गमिष्यामः

The post Kriyapad & Dhaturupani in Sanskrit Class 8 क्रियापदानि तथा धातुरुपाणि appeared first on Learn CBSE.

from Learn CBSE https://ift.tt/ypb1Hfw
via IFTTT