Dhaturupani in Sanskrit Class 7 धातुरूप प्रकरणम्

Students rely on Deepakam Class 7 Solutions and Dhaturupani in Sanskrit Class 7 with Answers धातुरूपाणि to clarify their doubts after class.

Dhatu Roop in Sanskrit Class 7

Class 7 Sanskrit Dhatu Roop

धातुरूप से आशय

धातु से ही क्रियाओं के विभिन्न रूप बनते हैं; जैसे – पठ्, वद्, गम्, लिख् आदि। संस्कृत भाषा में काल को लकार कहते हैं।
वर्तमानकाल के लिए ‘लट्लकार’, भूतकाल के लिए ‘लङ्लकार’, भविष्यकाल के लिए ‘लृट्लकार’, आज्ञार्थ के लिए ‘लोट्लकार’ तथा चाहिए अर्थ के लिए ‘विधिलिङ्लकार’ का प्रयोग किया जाता है । संस्कृत की समस्त धातुओं को दस गणों में बाँटा गया है।
ये गण निम्न प्रकार से हैं

क्र.सं. – गण – धातुएँ
1. भ्वादि गण – भू आदि धातुएँ (भू, पठ्, हस्, नम्, गम्)
2. अदादिगण – अद् आदि धातुएँ (अस्, हन्)
3. जुहोत्यादिगण – हु आदि धातुएँ
4. दिवादि गण – दिव् आदि धातुएँ (क्रुध्, नश्, नृत्)
5. स्वादिगण – सु आदि धातुएँ (आप्, शक्)
6. तुदादिगण – तुद् आदि धातुएँ (इष्, पृच्छ)
7. रुधादि गण – रुध् आदि धातुएँ
8. तनादिगण – तन् आदि धातुएँ
9. क्रयादिगण – क्री आदि धातुएँ (ज्ञा)
10. चुरादिगण – चुर् आदि धातुएँ (भक्ष्, चिन्त्)
अनेक गणों की धातुओं के साथ एक विशेष प्रत्यय लगता है। इस प्रत्यय को ‘विकिरण’ कहते हैं।

धातु के भेद

धातु के तीन भेद होते हैं।

I. परस्मैपदी
II. आत्मनेपदी
III. उभयपदी

जो धातुएँ परस्मैपद में प्रयुक्त होती हैं वे परस्मैपदी, जो आत्मनेपद में प्रयुक्त होती हैं, वे आत्मनेपदी तथा जो दोनों (परस्मैपद, आत्मनेपद) में प्रयुक्त होती हैं, वे उभयपदी कहलाती हैं।

1. परस्मैपदी धातुएँ (प्रथम पुरुष, एकवचन)

क्र.सं. – धातुएँ – अर्थ – लट् – लृट् – लङ् – लोट् – विधिलिङ्
1. भू (भव) – होना – भवति – भविष्यति – अभवत् – भवतु – भवेत्
2. गम् (गच्छ) – जाना – गच्छति – गमिष्यति – अगच्छत् – गच्छतु – गच्छेत्
3. धाव् – दौड़ना – धावति – धाविष्यति – अधावत् – धावतु – धावेत्
4. खाद् – खाना – खादति – खादिष्यति – अखादत् – खादतु – खादेत्
5. चल् – चलना – चलति – चलिष्यति – अचलत् – चलतु – चलेत्
6. हस् – हँसना – हसति – हसिष्यति – अहसत् – हसतु – हसेत्
7. नृत् – नाचना – नृत्यति – र्तिष्यति – अनृत्यत् – नृत्यतु – नृत्येत्
8. नश् – नष्ट होना – नश्यति – नशिष्यति – अनश्यत् – नश्यतु – नश्येत्
9. स्मृ (स्मर्) – याद रखना – स्मरति – मरिष्यति – अस्मरत् – स्मरतु – स्मरेत्
10. क्रीड् – खेलना – क्रीडति – क्रीडिष्यति – अक्रीडत् – क्रीडतु – क्रीडेत्
11. रक्ष् – रक्षा करना – रक्षति – रक्षिष्यति – अरक्षयत् – रक्षतु – क्षेत्
12. लिख् – लिखना – लिखति – लेखिष्यति – अलिखत् – लिखतु – लिखेत्
13. नी (नय) – ले जाना – नयति – नेष्यति – अनयत् – नयतु – नयेत्
14. स्था – ठहरना – तिष्ठति – स्थास्यति – अतिष्ठत् – तिष्ठतु – तिष्ठेत्
15. घ्रा – सूँघना – जिघ्रति – प्रास्यति – अजिघ्रत् – जिघ्रतु – जिघ्रेत्
16. प्रच्छ् – पूछना – पृच्छति – प्रक्ष्यति – अपृच्छत् – पृच्छतु – प्रच्छेत्
17. पच् – पकाना – पचति – पक्ष्यति – अपचत् – पचतु – पचेत्
18. रच् – निर्माण करना – रचयति – रचिष्यति – अरचयत् – रचयतु – रचयेत्
19. दृश् – देखना – पश्यति – द्रक्ष्यति – अपश्यत् – पश्यतु – पश्येत्
20. कृ – करना – करोति – करिष्यति – अकरोत् – करोतु – कुर्यात्

2. आत्मनेपदी धातुएँ (प्रथम पुरुष, एकवचन)

(केवल लट् व लृट् लकार में)

• धातु – अर्थ – लट् – लृट्
• सेव् – सेवा करना – सेवते – सेविष्यते
• लभ् – प्राप्त करना – लभते – लप्स्यते
• मुद् – प्रसन्न करना – मोदते – मोदिष्यते
• कम्प् – काँपना – कम्पते – कम्पष्यते
• वन्द् – प्रणाम करना – वन्दते – वन्दिष्यते
• याच् – माँगना – याचते – याचिष्यते
• वृत् – होना – वर्तते – वर्तिष्यते
• सह – सहन करना – सहते – सहिष्यते
• शोभ् – शोभा देना – शोभते – शोभिष्यते
• वृध् – बढ़ना – वर्धते – वर्दिष्यते

I. महत्त्वपूर्ण परस्मैपदी धातवः

1. पठ् (पढ़ना) धातु के रूप

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पठति (एक पढ़ता है) – पठतः (दो पढ़ते हैं) – पठन्ति (बहुत पढ़ते हैं)
• मध्यम – पठसि (तुम पढ़ते हो) – पठथः (तुम दो पढ़ते हो) – पठथ (तुम सब पढ़ते हो)
• उत्तम – पठामि (मैं पढ़ता हूँ) – पठावः (हम दो पढ़ते हैं) – पठामः (हम सब पढ़ते हैं)

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पठतु (वह पढ़े) – पठताम् (वे दोनों पढ़ें) – पठन्तु (वे सब पढ़ें)
• मध्यम – पठ (तुम पढ़ो) – पठतम् (तुम दोनों पढ़ो) – पठत (तुम सब पढ़ो)
• उत्तम – पठानि (मैं पढूँ) – पठाव (हम दोनों पढ़ें) – पठाम (हम सब पढ़ें)

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अपठत् (उसने पढ़ा) – अपठताम् (उन दोनों ने पढ़ा) – अपठन् (उन सबने पढ़ा)
• मध्यम – अपठः (तुमने पढ़ा) – अपठतम् (तुम दोनों ने पढ़ा) – अपठत (तुम सबने पढ़ा)
• उत्तम – अपठम् (मैंने पढ़ा) – अपठाव (हम दोनों ने पढ़ा) – अपठाम (हम सबने पढ़ा)

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पठेत् (उसे पढ़ना चाहिए) – पठेताम् (उन दोनों को पढ़ना चाहिए) – पठेयुः (उन सबको पढ़ना चाहिए)
• मध्यम – पठे: (तुमको पढ़ना चाहिए) – पठेतम् (तुम दोनों को पढ़ना चाहिए) – पठेत (तुम सबको पढ़ना चाहिए)
• उत्तम – पठेयम् (मुझे पढ़ना चाहिए) – पठेव (हम दोनों को पढ़ना चाहिए) – पठेम (हम सबको पढ़ना चाहिए)

लृट्लकार (भविष्यकाल) द्विवचनम्

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पठिष्यति (वह पढ़ेगा) – पठिष्यतः (वे दोनों पढ़ेंगे) – पठिष्यन्ति (वे सब पढ़ेंगे)
• मध्यम – पठिष्यसि (तुम पढ़ोगे) – पठिष्यथः (तुम दोनों पढ़ोगे) – पठिष्यथ (तुम सब पढ़ोगे)
• उत्तम – पठिष्यामि (मैं पढ़ेंगा) – पठिष्यावः (हम दोनों पढ़ेंगे) – पठिष्यामः (हम सब पढ़ेंगे)

2. भू (होना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – भवति – भवतः – भवन्ति
• मध्यम – भवसि – भवथः – भवथ
• उत्तम – भवामि – भवावः – भवामः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अभवत् – अभवताम् – अभवन्
• मध्यम – अभवः – अभवतम् – अभवत
• उत्तम – अभवम् – अभवाव – अभवाम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – भविष्यति – भविष्यतः – भविष्यन्ति
• मध्यम – भविष्यसि – भविष्यथः – भविष्यथ
• उत्तम – भविष्यमि – भविष्यावः – भविष्यामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – भवतु – भवताम् – भवन्तु
• मध्यम – भव – भवतम् – भवत
• उत्तम – भवानि – भवाव – भवाम

विधिलिङ्लकारः (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – भवेत् – भवेताम् – भवेयुः
• मध्यम – भवेः – भवेतम् – भवेत
• उत्तम – भवेयम् – भवेव – भवेम

3. श्रु (सुनना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमपुरुषः – श्रृणोति – श्रृणुतः – श्रृण्वन्ति
• मध्यमपुरुषः – श्रृणोषि – श्रृणुथः – श्रृणथ
• उत्तमपुरुषः – श्रृणोमि – शृण्वः / शृणुवः – शृण्मः / शृणुम

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमपुरुषः – अश्रृणोत् – अश्रृणुताम् – अश्रृण्वन्
• मध्यमपुरुषः – अश्रृणोः – अश्रृणुतम् – अश्रृणुत
• उत्तमपुरुषः – अश्रृणुवम् – अश्रुणुव – अश्रृणुम

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमपुरुषः – श्रृणोतु – श्रृणुताम् – श्रृण्वन्तु
• मध्यमपुरुषः – श्रृणु – श्रृणुतम् – श्रृणुत
• उत्तमपुरुषः – श्रृणवानि – श्रृणवाव – श्रृणवाम

विधिलिङ्लकारः (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमपुरुषः – श्रृणुयात् – श्रृणुयाताम् – श्रृणुयुः
• मध्यमपुरुषः – श्रृणुयाः – श्रृणुयातम् – श्रृणुयात
• उत्तमपुरुषः – श्रृणुयाम् – श्रृणुयाव – श्रृणुयाम

4. नी = नय (ले जाना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – नयति – नयतः – नयन्ति
• मध्यम – नयसि – नयथः – नयथ
• उत्तम – नयामि – नयावः – नयामः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अनयत् – अनयताम् – अनयन्
• मध्यम – अनयः – अनयतम् – अनयत
• उत्तम – अनयम – अनयाव – अनयाम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – नेष्यति – नेष्यतः – नेष्यन्ति
• मध्यम – नेष्यसि – नेष्यथः – नेष्यथ
• उत्तम – नेष्यामि – नेष्यावः – नेष्यामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – नयतु – नयताम् – नयन्तु
• मध्यम – नय – नयतम् – नयत
• उत्तम – नयानि – नयाव – नयाम

विधिलिङ्लकारः (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – नयेत् – नयेताम् – नयेयुः
• मध्यम – नयेः – नयेतम् – नयेत
• उत्तम – नयेयम – नयेव – नयेम

5. इष् (इच्छा करना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – इच्छति – इच्छतः – इच्छन्ति
• मध्यम – इच्छसि – इच्छथः – इच्छथ
• उत्तम – इच्छामि – इच्छावः – इच्छामः

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – एषिष्यति – एषिष्यतः – एषिष्यन्ति
• मध्यम – एषिष्यसि – एषिष्यथः – एषिष्यथ
• उत्तम – एषिष्यामि – एषिष्यावः – एषिष्यामः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – ऐच्छत् – ऐच्छताम् – ऐच्छन्
• मध्यम – ऐच्छ: – ऐच्छतम् – ऐच्छत
• उत्तम – ऐच्छम् – ऐच्छाव – ऐच्छाम

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – इच्छतु – इच्छताम् – इच्छन्तु
• मध्यम – इच्छ – इच्छतम् – इच्छत
• उत्तम – इच्छानि – इच्छाव – इच्छाम

विधिलिङ्लकारः (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – इच्छेत् – इच्छेताम् – इच्छेयुः
• मध्यम – इच्छे: – इच्छेतम् – इच्छेत
• उत्तम – इच्छेयम् – इच्छेव – इच्छेम

6. ज्ञा (जा जानना) उभयपदी – परस्मैपदी

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुष – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथम – जानाति – जानीत: – जानन्ति
• मध्यम – जानासि – जानीथः – जानीथ
• उत्तम – जानामि – जानीवः – जानीमः

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुष – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथम – ज्ञास्यति – ज्ञास्यतः – ज्ञास्यन्ति
• मध्यम – ज्ञास्यसि – ज्ञास्यथः – ज्ञास्यथ
• उत्तम – ज्ञास्यामि – ज्ञास्याव: – ज्ञास्यामः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुष – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथम – अजानात् – अजानीताम् – अजानन्
• मध्यम – अजानाः – अजानीतम् – अजानीत
• उत्तम – अजानाम् – अजानीव – अजानीम

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुष – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथम – जानातु, जानीतात् – जानीताम् – जानन्तु
• मध्यम – जानीहि, जानीतात् जानीतम् – जानीत
• उत्तम – जानानि – जानाव – जानाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुष – एकवचन – द्विवचेन – बहुवचन
• प्रथम – जानीयात् – जानीयाताम् – जानीयुः
• मध्यम – जानीयाः – जानीयातम् – जानीयात
• उत्तम – जानीयाम् – जानीयाव – जानीयाम

7. खाद् (खाना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – खादति – खादतः – खादन्ति
• मध्यम – खादसि – खादथः – खादथ
• उत्तम – खादामि – खादावः – खादामः

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – खादिष्यति – खादिष्यतः – खादिष्यन्ति
• मध्यम – खादिष्यसि – खादिष्यथः – खादिष्यथ
• उत्तम – खादिष्यामि – खादिष्यावः – खादिष्यामः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अखादत् – अखादताम् – अखादन्
• मध्यम – अखादः – अखादतम् – अखादत
• उत्तम – अखादम् – अखादाव – अखादाम

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – खादतु – खादताम् – खादन्तु
• मध्यम – खाद – खादतम् – खादत
• उत्तम – खादानि – खादाव – खादाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – खादेत् – खादेताम् – खादेयुः
• मध्यम – खादेः – खादेतम् – खादेत
• उत्तम – खादेयम् – खादेव – खादेम

एवमेव धाव्, खेल्, गम् (गच्छ), पठ्, रक्षू, भ्रम्, पा (पिब्), हस्, मिल् क्रीड् – इत्यादीनां धातूनां रूपाणि भवन्ति ।

8. गम् (गच्छ् = जाना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – गच्छति – गच्छतः – गच्छन्ति
• मध्यम – गच्छसि – गच्छथः – गच्छथ
• उत्तम – गच्छामि – गच्छावः – गच्छामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – गच्छतु – गच्छताम – गच्छन्तु
• मध्यम – गच्छ – गच्छतम् – गच्छत
• उत्तम – गच्छानि – गच्छाव – गच्छाम

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अगच्छत् – अगच्छताम् – अगच्छन्
• मध्यम – अगच्छ: – अगच्छतम् – अगच्छत
• उत्तम – अगच्छम् – अगच्छाव – अगच्छाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – गच्छेत् – गच्छेताम् – गच्छेयुः
• मध्यम – गच्छे – गच्छेतम् – गच्छेत
• उत्तम – गच्छेयम् – गच्छेव – गच्छेम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – गमिष्यति – गमिष्यतः – गमिष्यन्ति
• मध्यम – गमिष्यसि – गमिष्यथः – गमिष्यथ
• उत्तम – गमिष्यामि – गमिष्यावः – गमिष्यामः

9. कृ (करना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – करोति – कुरुतः – कुर्वन्ति
• मध्यम – करोषि – कुरुथः – कुरुथ
• उत्तम – करोमि – कुर्वः – कुर्मः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – करोतु – कुरुताम् – कुर्वन्तु
• मध्यम – कुरु: – कुरुतम् – कुरुत
• उत्तम – करवाणि – करवाव – करवाम

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अकरोत् – अकुरुताम् – अकुर्वन्
• मध्यम – अकरो: – अकुरुतम् – अकुरुत
• उत्तम – अकरवम् – अकुर्व – अकुर्म

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – कुर्यात् – कुर्याताम् – कुर्युः
• मध्यम – कुर्याः – कुर्यातम् – कुर्यात
• उत्तम – कुर्याम् – कुर्याव – कुर्याम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – करिष्यति – करिष्यतः – करिष्यन्ति
• मध्यम – करिष्यसि – करिष्यथः – करिष्यथ
• उत्तम – करिष्यामि – करिष्यावः – करिष्यामः

10. क्री (करना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमः – क्रीणाति – क्रीणीतः – क्रीणन्ति
• मध्यम – क्रीणासि – क्रीणीथः – क्रीणीथ
• उत्तम – क्रीणामि – क्रीणीवः – क्रीणीमः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – क्रीणातु – क्रीणीताम् – क्रीणन्तु
• मध्यम – क्रीणीहि – क्रीणीतम् – क्रीणीत
• उत्तम – क्रीणानि – क्रीणाव – क्रीणाम

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अक्रीणात् – अक्रीणीताम् – अक्रीणन्
• मध्यम – अक्रीणाः – अक्रीणीतम् – अक्रीणीत
• उत्तम – अक्रीणाम् – अक्रीणीव – अक्रीणीम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – क्रीणीयात् – क्रीणीयाताम् – क्रीणीयुः
• मध्यम – क्रीणीयाः – क्रीणीयातम् – क्रीणीयात
• उत्तम – क्रीणीयाम् – क्रीणीयाव – क्रीणीयाम

11. दृश् (पश्य = देखना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पश्यति – पश्यतः – पश्यन्ति
• मध्यम – पश्यसि – पश्यथः – पश्यथ
• उत्तम – पश्यामि – पश्यावः – पश्यामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पश्यतु – पश्यताम् – पश्यन्तु
• मध्यम – पश्य – पश्यतम् – पश्यत
• उत्तम – पश्यानि – पश्याव – पश्याम

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अपश्यत् – अपश्यताम् – अपश्यन्
• मध्यम – अपश्यः – अपश्यतम् – अपश्यत
• उत्तम – अपश्यम् – अपश्याव – अपश्याम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पश्येत् – पश्येताम् – पश्येयुः
• मध्यम – पश्येः – पश्येतम् – पश्येत
• उत्तम – पश्येयम् – पश्येव – पश्येम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – द्रक्ष्यति – द्रक्ष्यतः – द्रक्ष्यन्ति
• मध्यम – द्रक्ष्यसि – द्रक्ष्यथः – द्रक्ष्यथ
• उत्तम – द्रक्ष्यामि – द्रक्ष्यावः – द्रक्ष्यामः

12. अस् (रहना, होना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अस्ति – स्तः – सन्ति
• मध्यम – असि – स्थ: – स्थ
• उत्तम – अस्मि – स्वः – स्मः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – आसीत् – आस्ताम् – आसन्
• मध्यम – आसी: – आस्तम् – आस्त
• उत्तम – आसम् – आस्व – आस्म

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – भविष्यति – भविष्यतः – भविष्यन्ति
• मध्यम – भविष्यसि – भविष्यथः – भविष्यथ
• उत्तम – भविष्यामि – भविष्यावः – भविष्यामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अस्तु, स्तात् – स्ताम – सन्तु
• मध्यम – एधि, स्तात् – स्तम् – स्त
• उत्तम – असानि – असाव – असाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – स्यात् – स्याताम् – स्युः
• मध्यम – स्याः – स्यातम् – स्यात
• उत्तम – स्याम् – स्याव – स्याम

13. स्था (तिष्ठ् = रुकना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – तिष्ठति – तिष्ठतः – तिष्ठन्ति
• मध्यम – तिष्ठसि – तिष्ठथः – तिष्ठथ
• उत्तम – तिष्ठामि – तिष्ठावः – तिष्ठामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – तिष्ठतु – तिष्ठताम् – तिष्ठन्तु
• मध्यम – तिष्ठ – तिष्ठतम् – तिष्ठत
• उत्तम – तिष्ठानि – तिष्ठाव – तिष्ठाम

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अतिष्ठत् – अतिष्ठताम् – अतिष्ठन्
• मध्यम – अतिष्ठः – अतिष्ठतम् – अतिष्ठत
• उत्तम – अतिष्ठम् – अतिष्ठाव – अतिष्ठाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – तिष्ठेत् – तिष्ठेताम् – तिष्ठेयुः
• मध्यम – तिष्ठे: – तिष्ठेतम् – तिष्ठेत
• उत्तम – तिष्ठेयम् – तिष्ठेव – तिष्ठेम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – स्थास्यति – स्थास्यतः – स्थास्यन्ति
• मध्यम – स्थास्यसि – स्थास्यथः – स्थास्यथ
• उत्तम – स्थास्यामि – स्थास्यावः – स्थास्यामः

14. क्रीड् (खेलना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – क्रीडति – क्रीडत: – क्रीडन्ति
• मध्यम – क्रीडसि – क्रीडथ: – क्रीडथ
• उत्तम – क्रीडामि – क्रीडाव: – क्रीडामः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अक्रीडत् – अक्रीडताम् – अक्रीडन्
• मध्यम – अक्रीड: – अक्रीडतम् – अक्रीड
• उत्तम – अक्रीडम् – अक्रीडाव – अक्रीडाम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – क्रीडिष्यति – क्रीडिष्यतः – क्रीडिष्यन्ति
• मध्यम – क्रीडिष्यसि – क्रीडिष्यथः – क्रीडिष्यथ
• उत्तम – क्रीडिष्यामि – क्रीडिष्याव: – क्रीडिष्यामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – क्रीडतु – क्रीडताम् – क्रीडन्तु
• मध्यम – क्रीड – क्रीडतम् – क्रीडत
• उत्तम – क्रीडानि – क्रीडाव – क्रीडाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – क्रीडेत् – क्रीडेताम् – क्रीडेयुः
• मध्यम – क्रीडे: – क्रीडेतम् – क्रीडेत
• उत्तम – क्रीडेयम् – क्रीडेव – क्रीडेम

15. दा (दान देना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – ददाति – दत्तः – ददति
• मध्यम – ददासि – दत्थः – दत्थ
• उत्तम – ददामि – दद्वः – दह्मः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अददात् – अदत्ताम् – अददुः
• मध्यम – अददाः – अदत्तम् – अदत्त
• उत्तम – अददाम् – अदद्व – अदद्म

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – दास्यति – दास्यतः – दास्यन्ति
• मध्यम – दास्यसि – दास्यथः – दास्यथ
• उत्तम – दास्यामि – दास्यावः – दास्यामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – ददातु – दत्ताम् – ददतु
• मध्यम – देहि, दत्तात् – दत्तम् – दत्त
• उत्तम – ददानि – ददाव – ददाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – दद्यात् – दद्याताम् – दद्युः
• मध्यम – दद्याः – दद्यातम् – दद्यात
• उत्तम – दद्याम् – दद्याव – दद्याम

16. धाव् (दौड़ना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – धावति – धावतः – धावन्ति
• मध्यम – धावसि – धावथः – धावथ
• उत्तम – धावामि – धावावः – धावामः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अधावत् – अधावताम् – अधावन्
• मध्यम – अधावः – अधावतम् – अधावत
• उत्तम – अधावम् – अधावाव – अधावाम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुष: – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – धाविष्यति – धाविष्यतः – धाविष्यन्ति
• मध्यम – धाविष्यसि – धाविष्यथः – धाविष्यथ
• उत्तम – धाविष्यामि – धाविष्यावः – धाविष्यामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – धावतु – धावताम् – धावन्तु
• मध्यम – धाव – धावतम् – धावत
• उत्तम – धावानि – धावाव – धावाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – धावेत् – धावेताम् – धावेयुः
• मध्यम – धावे: – धावेतम् – धावेत
• उत्तम – धावेयम् – धावेव – धावेम

17. नम् (नमस्कार करना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – नमति – नमतः – नमन्ति
• मध्यम – नमसि – नमथः – नमथ
• उत्तम – नमामि – नमावः – नमामः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अनमत् – अनमताम् – अनमन्
• मध्यम – अनमः – अनमतम् – अनमत
• उत्तम – अनमम् – अनमाव – अनमाम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – नंस्यति – नंस्यतः – नंस्यन्ति
• मध्यम – नंस्यसि – नंस्यथः – नंस्यथ
• उत्तम – नंस्यामि – नंस्यावः – नंस्यामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – नमतु – नमताम् – नमन्तु
• मध्यम – नम – नमतम् – नमत
• उत्तम – नमानि – नमाव – नमाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनस् – बहुवचनम्
• प्रथम – नमेत् – नमेयुः – नमः
• मध्यम – नमेतम् – नमेत – नमेयम्
• उत्तम – नमेव – नमेम

18. पच् (पकाना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पचति – पचतः – पचन्ति
• मध्यम – पचसि – पचथः – पचथ
• उत्तम – पचामि – पचाव: – पचामः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अपचत् – अपचताम् – अपचन्
• मध्यम – अपचः – अपचतम् – अपचत
• उत्तम – अपचम् – अपचाव – अपचाम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पक्ष्यति – पक्ष्यतः – पक्ष्यन्ति
• मध्यम – पक्ष्यसि – पक्ष्यथः – पक्ष्यथ
• उत्तम – पक्ष्यामि – पक्ष्यावः – पक्ष्यामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पचतु – पचताम् – पचन्तु
• मध्यम – पच – पचतम् – पचत
• उत्तम – पचानि – पचाव – पचाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पचेत् – पचेताम् – पचेयुः
• मध्यम – पचेः – पचेतम् – पचेत
• उत्तम – पचेयम् – पचेव – पचेम

19. पा = पिब् (पीना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पिबति – पिबतः – पिबन्ति
• मध्यम – पिबसि – पिबथः – पिबथ
• उत्तम – पिबामि – पिबाव: – पिबामः

लङ्लकार (भूतकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – अपिबत् – अपिताम् – अपिबन्
• मध्यम – अपिब: – अपिबतम् – अपिबत
• उत्तम – अपिबम् – अपिबाव – अपबाम

लृट्लकार (भविष्यकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पास्यति – पास्यतः – पास्यन्ति
• मध्यम – पास्यसि – पास्यथः – पास्यथ
• उत्तम – पास्यामि – पास्याव: – पास्यामः

लोट्लकार (आज्ञार्थक काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पिबतु – पिबताम् – पिबन्तु
• मध्यम – पिब – पिबतम् – पिबत
• उत्तम – पिबानि – पिबाव – पिबाम

विधिलिङ्लकार (‘चाहिए’ अर्थ में)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – पिबेत् – पिबेताम् – पिबेयुः
• मध्यम – पिबेः – पिबेतम् – पिबेत
• उत्तम – पिबेयम् – पिबेव – पिबेम

20. लभ् (प्राप्त करना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – लभते – लभेते – लभन्ते
• मध्यम – लभसे – लभेथे – लभध्वे
• उत्तम – लभे – लभावहे – लभामहे

लृ लकार (भविष्यत् काल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – लभिष्यते – लभिष्येते – भिष्यन्ते
• मध्यम – लभिष्यसे – लभिष्येथे – लभिष्यध्वे
• उत्तम – लभिष्ये – लभिष्यावहे – लभिष्यामहे

12. मुद् (प्रसन्न होना) धातु

लट्लकार (वर्तमानकाल)

• पुरुषः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथम – मोदते – मोदेते – मोदन्ते
• मध्यम – मोदसे – मोदेथे – मोदध्वे
• उत्तम – मोदे – मोदावहे – मोदामहे

स्मरणीयम्

धातुरूपाणि Class 7 Sanskrit

अभ्यास प्रश्ना:

बहुविकल्पीय एवं वर्णनात्मक प्रश्नोत्तर

1. अधोलिखितानां प्रश्नानां कृते सम्यक् विकल्पं चिनुत । (निम्नलिखित प्रश्नों के लिए सही विकल्प चुनिए ।)

(i) ‘कथयति’ किस लकार का रूप है?
(अ) लट्
(ब) लोट्
(स) लृट्
(द) लङ्
उत्तर:
(अ) लट्

(ii) ‘पठेयुः’ क्रियापद में लकार है।
(अ) लङ्
(ब) लृट्
(स) लट्
(द) विधिलिङ्
उत्तर:
(द) विधिलिङ्

(iii) ‘आसीत्’ में लकार है।
(अ) लट् लकार
(ब) लृट् लकार
(स) लङ् लकार
(द) लोट् लकार
उत्तर:
(स) लङ् लकार

(iv) ‘गच्छन्तु’ क्रियापद में लकार कौन-सा है ?
(अ) लोट् लकार
(ब) लट् लकार
(स) लृट् लकार
(द) लङ् लकार
उत्तर:
(अ) लोट् लकार

(v) ‘लृट् लकार’ सम्बन्धित है।
(अ) वर्तमान काल से
(ब) आज्ञार्थक से
(स) भविष्यत् काल से
(द) भूतकाल से
उत्तर:
(स) भविष्यत् काल से

(vi) ‘विधिलिङ् लकार’ सम्बन्धित है।
(अ) ‘चाहिए’ अर्थ से
(ब) भूतकाल से
(स) आज्ञार्थक से
(द) वर्तमान काल से
उत्तर:
(अ) ‘चाहिए’ अर्थ से

(vii) ‘लङ् लकार’ सम्बन्धित है।
(अ) भूतकाल
(ब) भविष्यत् काल
(स) वर्तमान काल
(द) आज्ञार्थक
उत्तर:
(अ) भूतकाल

(viii) ‘लट् लकार’ से सम्बन्धित है।
(अ) चाहिए अर्थ
(ब) भूतकाल
(स) वर्तमान काल
(द) भविष्यत् काल
उत्तर:
(स) वर्तमान काल

(ix) ‘लोट् लकार’ सम्बन्धित है।
(अ) भविष्यत् काल से
(ब) आज्ञार्थक से
(स) भूतकाल से
(द) वर्तमानकाल से
उत्तर:
(ब) आज्ञार्थक से

(x) ‘लभै’ किस लकार का रूप है?
(अ) लृट् लकार
(ब) लङ् लकार
(स) लोट् लकार
(द) लट् लकार
उत्तर:
(स) लोट् लकार

2. तालिकापूर्ति कुरुत । (तालिका की पूर्ति कीजिए ।)

पठ्-लट् लकार
पठति …… ………..
…… …….. ……..
…… …….. ……..

खाद्-लङ्ग लकार
सः अखादत् …….. …….
…….. ……. …….
…….. ……. …….

चर्-लृट् लकार
सा चरिष्यति …… ………
…….. ……. …….
…….. ……. …….

पठ्- लोट् लकार

पठतु …… ………
…….. ……. …….
…….. ……. …….
उत्तर:
पठ्-लट्
पठति – पठतः – पठन्ति
पठसि – पठथः – पठथ
पठामि – पठावः – पठामः

खाद-लङ्
सः अखादत् – तौ अखादताम् – ते अखादन्
त्वम् अखाद – युवाम् अखादतम् – यूयम् अखादत
अहम् अखादम् – आवाम् अखादाव – वयम् अखादाम

चर्-लृट्
सा चरिष्यति – ते चरिष्यतः – ताः चरिष्यन्ति
त्वम् चरिष्यसि – युवाम् चरिष्यथः – यूयम् चरिष्यथ
अहम् चरिष्यामि – आवाम् चरिष्यावः – वयम् चरिष्यामः

पठ्-लोट्
पठतु – पठताम् – पठन्तु
पठ् – पठतम् – पठत
पठानि – पठाव – पठाम

3. कोष्ठक प्रदत्तं निर्देशानुसारं उचित धातुरूपेण रिक्त स्थानानि पूरयत। (कोष्ठक में दिए गए निर्देश के अनुसार उचित धातु रूप से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए |)

1. प्रजाः सर्वकाराय धनं ……। (दा, लट्लकारे)
2. अनारिका पुन: ……..। (पृच्छ्, लङ्गलकारे)
3. उष्ट्रः तुङ्गः मन्दं ……..। (गम्, लट्लकारे)
4. सर्वत्र एतादृश: भावः ……। (भू, विधिलिङ्गलकारे)
5. वयम् एतेषां स्वागतं …….। (कृ, लट्लकारे)
6. ममापि अष्टौ कमकराः …….। (अस्, लट्लकारे)
7. तदा कृष्णमूर्तिः ……..। (वद्, लङ्गलकारे)
8. काष्ठदण्डे लम्बमानं कूर्मं गोपालकाः …….। (दृश्, लङ्लकारे)।
9. अहं गृहं नीत्वा ……..। (भक्ष्, लृट्लकारे)
10. हंसौ अवदताम्- “आवां किं ……..?” (कृ, लोट्लकारे)

उत्तर:

1. ददति
2. अपृच्छत्
3. गच्छति
4. भवेत्
5. कुर्मः
6. सन्ति
7. अवदत्
8. अपश्यन्
9. भक्षयिष्यामि
10. करवाव

4. निर्देशानुसारं धातुरूपाणि लिखत । (निर्देशानुसार धातु रूप लिखिए।)

1. पत् (लोट्, प्रथम, बहुवचनम्) = ………….
2. स्था (लट्, प्रथम, द्विवचनम्) = ………….
3. पच् (लट्, उत्तम, बहुवचनम्) = ………….
4. अस् (विधिलिङ्ग, प्रथम, बहुवचनम्) = ………….
5. पृच्छ् (लङ्ग, माध्यम, एकवचनम्) = ………….
6. दा (लट्, प्रथम, बहुवचनम्) = ………….
7. कृ (विधिलिङ्ग, उत्तम, द्विवचनम्) = ………….
8. दृश् (लृट्, प्रथम, बहुवचनम्) = ………….
9. गम् (लोट्, मध्यम, द्विवचनम्) = ………….
10. भू (लङ्ग, उत्तम, एकवचनम्) = ………….

उत्तर:

1. पतन्तु
2. तिष्ठतः
3. पचाम:
4. स्युः
5. अपृच्छ:
6. ददति
7. कुर्याव
8. द्रक्ष्यन्ति
9. गच्छतम्
10. अभवम्

5. निर्देशानुसारं लकारं परिवर्त्य वाक्यानि पुनः लिखत । (निर्देशानुसार लकार बदलकर वाक्य पुनः लिखिए।)

1. अहं गृहं गच्छामि । (लृट्) = ………….
2. सा कार्यक्रमे अनृत्यत । (लट्) = ………….
3. बालकाः स्व पाठानि पठन्ति । (लोट्) = ………….
4. अहं जोधपुरं गमिष्यामि । (लट्) = ………….
5. ते क्रीडाङ्गणे धावन्ति । (विधिलिङ्ग) = ………….
6. त्वं चलचित्रम् अपश्य । (लट्) = ………….

उत्तर:

1. अहं गृहं गमिष्यामि ।
2. सा कार्यक्रमे नृत्यति ।
3. बालकाः स्व पाठानि पठन्तु ।
4. अहं जोधपुरं गच्छामि।
5. ते क्रीडाङ्गणे धावेयुः ।
6. त्वं चलचित्रं पश्यसि ।

6. गम् धातु लट् लकारे प्रयोज्य वाक्यपूर्ति कुरुत । (गम् धातु लट् लकार का प्रयोग करके वाक्य पूर्ति कीजिए ।)

(क) रामः विद्यालयं ………।
किं त्वं विद्यालयं ………।
अहम् अपि विद्यालयं ………।
(ख) रामः श्यामः च कुत्र ………।
किं युवां विद्यालयं ………।
नहि आवाम् आपणं ………।
(ग) ते देवालयं ………।
यूयम् अपि देवालयं ………।
नहि वयं सरस्तीरे ………।
उत्तर:
(क) – (ख) – (ग)
गच्छति – गच्छतः – गच्छन्ति
गच्छसि – गच्छथः – गच्छथ
गच्छामि – गच्छावः – गच्छामः

7. उदाहरणानुसारं क्रियापदानि रिक्तस्थानेषु लिखत । (उदाहरण के अनुसार क्रियापद रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

उदाहरणाम् – दीपिका उच्चैः हसति / उच्चै मा हस ।

1. सः चित्रम् अपश्यत्/तौ चित्रम् ……….।
2. सुवीरः बहि” …./बहिः मा गच्छ।
3. अहं चिकित्सकः अस्मि / अहम् कः …….?
4. अहं मेलकम् अगच्छम् / किं त्वम् न ……?

उत्तर:

1. अपश्यताम्
2. गच्छति
3. अस्मि
4. अगच्छे:

8. उचितक्रियापदेन वाक्यपूर्ति क्रियताम् । (उचित क्रिया- पद से वाक्य की पूर्ति कीजिए ।)

• मञ्जूषा गमिष्यामः, गच्छेयुः गच्छत, अगच्छाम्, गच्छन्ति।

1. छात्राः प्रतिदिनं खेलितुं क्रीडाक्षेत्रं ……..।
2. ते क्रीडाकालांशे पंक्त्या क्रीडाक्षेत्रं ………।
3. हे बालकाः।, अधुना क्रीड़ाकालांशः, यूयम् क्रीड़ाक्षेत्रम् ……..|
4. ह्यः महती वृष्टिः अभवत् वयं क्रीड़ितुम न ………….|
5. श्वः वयं खेलनाय अवश्यं ………..|

उत्तर:

1. गच्छन्ति
2. गच्छेयुः
3. गच्छत
4. अगच्छाम्
5. गमिष्यामः ।

9. उदाहरणानुसारं पदरचनां कुरुत । (उदाहरण के अनुसार पद रचना कीजिए ।)

यथा – वसति स्म = अवसत्

1. पश्यति स्म = …………
2. तपति स्म = …………
3. चिन्तयति स्म = …………
4. वदति स्म = …………
5. गच्छति स्म = …………
6. नयति स्म = …………

उत्तर:

1. अपश्यत्
2. अतपत्
3. अचिन्तयत्
4. अवदत्
5. अगच्छत्
6. अनयत्

10. निर्देशानुसारं लकारं परिवर्त्य वाक्यानि पुनः लिखत । (निर्देशानुसार लकार बदलकर वाक्य पुन: लिखिए।)

1. अहं प्रतिदिनं खेलामि । (लट्)
2. त्वम् उद्याने भ्रमसि । (लृट्)
3. आवां विद्यालयं गच्छावः । (लोट्)
4. युवां किं लिखथः ? (लृट्)
5. ते खेलम् अपश्यन् । (लट्)

उत्तर:

1. अहं प्रतिदिनं खेलामि ।
2. त्वम् उद्याने भ्रमिष्यसि ।
3. आवां विद्यालयं गच्छाव
4. युवां किं लेखिष्यथः ?
5. ते खेलं पश्यन्ति ।

The post Dhaturupani in Sanskrit Class 7 धातुरूप प्रकरणम् appeared first on Learn CBSE.

from Learn CBSE https://ift.tt/wPB18SD
via IFTTT