Ashuddhi Sanshodhan in Sanskrit Class 7

Students rely on Deepakam Class 7 Solutions and Ashuddhi Sanshodhan in Sanskrit Class 8 with Answers संस्कृत शुद्ध अशुद्ध वाक्य to clarify their doubts after class.

Shudh Ashudh Vakya in Sanskrit Class 7

शुद्ध अशुद्ध वाक्य Pdf Sanskrit Class 7

Sanskrit Ashuddhi Sanshodhan Class 7 – Vakya Sanshodhan in Sanskrit Class 7 

किसी भी भाषा में लेखन के लिए वाक्य व शब्दों की शुद्धता आवश्यक है। यदि संस्कृत माध्यम से भाषण, पठन, लेखन आदि व्यवहार किया जाता है, तो शुद्धता विशेष रूप से आवश्यक है। संस्कृत में कारक, विभक्ति, समास, संधि, प्रत्यय, लिङ्ग, आदि के सम्यक् ज्ञान के अभाव से अशुद्धियाँ होती हैं।

अशुद्धि निवारण के महत्वपूर्ण नियम

इन अशुद्धियों को दूर करने के लिए कुछ नियम निम्नलिखित हैं अशुद्धि संशोधन करते समय सर्वप्रथम कर्ता और क्रिया पर ध्यान देना चाहिए। वाक्य में कर्ता और क्रिया में समान विभक्ति, लिङ्ग, पुरुष, लकार एवं वचन समान होने चाहिए। किसी क्रिया के एक काल में नौ प्रकार के कर्ता हो सकते हैं। जहाँ अस्मद् शब्द के अहम् (मैं), आवाम् (हम दो) वयम् (हम सब) रूपों का प्रयोग होता है। वहाँ उत्तम पुरुष की क्रिया का प्रयोग होगा। जैसे –

• अहं पठामि । आवां पठावः । वयं पठामः ।
• इसी प्रकार युष्मद् शब्द के रूपों का प्रयोग होगा ।

• प्रत्येक पुरुष में तीन वचन होते हैं- एकवचन, द्विवचन बहुवचन । क्रियाओं के रूप भी इसी प्रकार तीनों पुरुषों तथा तीनों वचनों में चलते हैं। अत: जैसा कर्ता होगा वैसी ही क्रिया भी होगी अर्थात् जिस पुरुष व वचन का कर्ता होगा उसी पुरुष व वचन की क्रिया होगी।

कर्ता तथा क्रिया संबंधी अशुद्धयः
कर्ता तथा क्रिया संबंधी अशुद्धियों के उदाहरण और शुद्ध रूप निम्नलिखित हैं

• अशुद्धवाक्यं – शुद्ध वाक्य (हिंदी अनुवाद) – शुद्धवाक्यं
• रमा गीता वा पठत । – रमा और गीता पढ़ती हैं। – रमा गीता वा पठति ।
• कमलानि विकसतः । – कमल के फूल खिलते हैं। – कमलानि विकसन्ति ।
• भवन्तौ तत्र पठतम् । – तुम दोनों वहाँ पढ़ते हो । – भवन्तौ तत्र पठताम् ।
• वयं छात्राः सन्ति । – हम सब छात्र हैं। – वयं छात्राः स्मः ।
• त्वम् कुत्र पठामि ? – तुम कहाँ पढ़ते हो? – त्वम् कुत्र पठसि ।
• बालकाः सोपानात् अपतत्। – बालक सीढ़ियों से गिरते हैं। – बालकाः सोपानात् अपतन् ।
• ते बालकाः विद्यालयम् गच्छति। – वे सब बालक विद्यालय जाते हैं। – ते बालकाः विद्यालयम् गच्छन्ति ।

लिङ्ग संबंधी अशुद्धयः
लिङ्गसम्बन्धी अशुद्धियों के उदाहरण और शुद्ध रूप निम्नलिखित हैं

• अशुद्धवाक्यं – शुद्ध वाक्य (हिंदी अनुवाद) – शुद्धवाक्यं
• शीतलं वायु प्रवहति। – शीतल वायु बहती है। – शीतला वायु प्रवहति
• सः फलं सुन्दरं अस्ति। – वह फल सुंदर है। – तत् फलं सुन्दरम् अस्ति।
• अद्य आकाशं स्वच्छः अस्ति। – आज आकाश स्वच्छ है। – अद्य आकाशं स्वच्छम् अस्ति।

वचन संबंधी अशुद्धयः

वचन संबंधी अशुद्धियों के कुछ उदाहरण एवं शुद्ध रूप निम्नलिखित हैं

• अशुद्धवाक्यं – शुद्ध वाक्य (हिंदी अनुवाद) – शुद्धवाक्यं
• साधवः तत्र गच्छतु। – साधुओं वहाँ जाओ। – साधवः तत्र गच्छन्तु।
• ते अत्रैव तिष्ठति । – वे सब यहीं रहते हैं। – ते अत्रैव तिष्ठन्ति ।
• बालकौ कन्दुकेन क्रीडन्ति । – बालक गेंद से खेलते हैं। – बालकाः कन्दुकेन क्रीडन्ति ।

लकार संबंधी अशुद्धयः

• लकार संबंधी अशुद्धियों के कुछ उदाहरण एवं शुद्ध रूप निम्नलिखित हैं
• अशुद्धवाक्यं – शुद्ध वाक्य (हिंदी अनुवाद) – शुद्धवाक्यं
• आवाम् वदामः। – हम दोनों बोलते हैं। – आवां वदावः ।
• वयम् धावामि। – हम सब दौड़ते हैं। – वयं धावामः ।
• युवाम् शृणोषि। – तुम दोनों सुनते हो। – युवां शृणुथः।

अशुद्धि संशोधन Class 7 संस्कृत

Ashuddhi Shodhan in Sanskrit Class 7

अभ्यास प्रश्ना:

बहुविकल्पीय एवं वर्णनात्मक प्रश्नोत्तर

1. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु अशुद्धयः सन्ति तेषां शुद्धं रूपं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत ।

(निम्नलिखित वाक्यों के रेखांकित पदों में अशुद्धियाँ हैं। उनके शुद्ध रूप विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)

(i) द्वौ छात्रौ गच्छति।
(अ) गच्छतः
(ब) गच्छन्ति
(स) गच्छसि
(द) गच्छथः
उत्तर:
(अ) गच्छतः

(ii) स: बालिका भोजनं खादति ।
(अ) ता:
(ब) तेन
(स) सा
(द) तम
उत्तर:
(स) सा

(iii) अहं पत्रं लिखावः ।
(अ) स:
(ब) तौ
(स) युवाम्
(द) आवां
उत्तर:
(द) आवां

(iv) रामः अतीव वीराः अस्ति ।
(अ) वीरम्
(ब) वीर:
(स) वीरेण
(द) वीरौ
उत्तर:
(ब) वीर:

(v) जलं शुद्धः अस्ति ।
(अ) शुद्धा:
(ब) शुद्धम्
(स) शुद्धया
(द) शुद्धैः
उत्तर:
(ब) शुद्धम्

(vi) भवान् कुत्र गच्छसि ?
(अ) गच्छत:
(ब) गच्छन्ति
(स) गच्छति
(द) गच्छथः
उत्तर:
(स) गच्छति

(vii) किं सा श्वः आगच्छत?
(अ) आगच्छथः
(ब) आगमिष्यति
(स) आगच्छत:
(द) आगमिष्यतः
उत्तर:
(ब) आगमिष्यति

(viii) स: रामं नमति ।
(अ) रामस्य
(ब) रामेण
(स) रामाय
(द) रामाम्
उत्तर:
(स) रामाय

(ix) स: बालकं पश्यसि ।
(अ) युवाम्
(ब) त्वं
(स) यूयम्
(द) अहम्
उत्तर:
(ब) त्वं

(x) बालकः विद्यालयं गच्छतः ।
(अ) बालकेन
(ब) बालकाः
(स) बालकौ
(द) बालकम्
उत्तर:
(स) बालकौ

(xi) राम: हसामि ।
(अ) आवाम्
(ब) अहं
(स) तौ
(द) त्वम्
उत्तर:
(ब) अहं

(xii) स: कलमात् लिखति ।
(अ) कलमं
(ब) कलमस्य
(स) कलमेन
(द) कलमे
उत्तर:
(स) कलमेन

2. अधोलिखितेषु वाक्येषु रेखांकित पदानि संशोध्य लिखत । (निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों को संशोधित करके लिखिए।)

(क) लिङ्ग सम्बन्धी प्रयोगः

1. रामः मम मित्रः अस्ति । = ……….।
   
2. इदं मम विद्यालयम् अस्ति । = ……….।
   
3. स॒: फलं सुन्दरम् अस्ति । = ……….।
   
4. शीतलं वायु प्रवहति । = ……….।
5. अद्य आकाशं स्वच्छः अस्ति । = ……….।

उत्तर:

1. राम: मम मित्रम् अस्ति ।
2. अयं मम विद्यालयम् अस्ति।
3. तत् फलं सुन्दरम् अस्ति ।
4. शीतला वायु प्रवहति ।
5. अद्य आकाशं स्वच्छम् अस्ति ।

(ख) कर्ता- क्रिया सम्बन्धी प्रयोगः

1. त्वं कुत्र पठामि ? = ……….।
2. कृष्णः मोहन: च गच्छति । = ……….।
3. सरोवरे कमलानि विकसतः । = ……….।
4. वयं छात्राः सन्ति । = ……….।
5. ते वृक्षात् पतेम्। = ……….।
6. भवान् कुत्र गच्छन्ति ? = ……….।
7. राम: भोजनं कुर्वन्ति । = ……….।

उत्तर:

1. त्वं कुत्र पठसि ?
2. कृष्णः मोहन: च गच्छतः।
3. सरोवरे कमलानि विकसन्ति ।
4. वयं छात्राः स्म ।
5. ते वृक्षात् पतेयुः।
6. भवान् कुत्र गच्छति ?
7. रामः भोजनं करोति ।

(ग) लकार सम्बन्धी प्रयोगः

1. भवान् पत्रं लिखसि । = ……….।
2. स: पुस्तकं ददासि। = ……….।
3. द्वौ छात्रौ आगच्छन्ति । = ……….।
4. त्वं कुत्र निवसति । = ……….।
5. आवां वदामः। = ……….।
6. तौ विद्यालयं चलन्ति । = ……….।
7. वयं धावामि । = ……….।

उत्तर:

1. भवान् पत्रं लिखति ।
2. सः पुस्तकं ददाति ।
3. द्वौ छात्रौ आगच्छतः।
4. त्वं कुत्र निवससि ?
5. आवां वदावः।
6. तौ विद्यालयं चलतः ।
7. वयं धावामः ।

(घ) वचन सम्बन्धी प्रयोगः

1. बालकस्य समीपे त्रयः पुस्तकानि सन्ति । = ……….।
2. छात्रा: उद्याने विचरति । = ……….।
3. ते अत्रैव तिष्ठति । = ……….।
   
4. बालकौ कन्दुकेन क्रीडन्ति । = ……….।
5. साधवः तत्र गच्छतु। = ……….।

उत्तर:

1. बालकस्य समीपे त्रीणि पुस्तकानि सन्ति ।
2. छात्रा: उद्याने विचरन्ति ।
3. ते अत्रैव तिष्ठन्ति ।
4. बालकाः कन्दुकेन क्रीडन्ति ।
5. साधवः तत्र गच्छन्तु।

(ङ) सर्वनाम प्रयोगः

1. स: बालिका नृत्यति । = ……….।
   
2. तत् फलानि सन्ति । = ……….।
   
3. सा बालिकाः पठन्ति । = ……….।
   
4. ते कमलानि सन्ति । = ……….।
   
5. तानि पुस्तकम् अस्ति। = ……….।
   
6. ते बालकौ पठतः । = ……….।
   
7. सा बालकः अस्ति । = ……….।

उत्तर:

1. सा बालिका नृत्यति ।
2. तानि फलानि सन्ति ।
3. ताः बालिकाः पठन्ति ।
4. तानि कमलानि सन्ति ।
5. तत् पुस्तकम् अस्ति ।
6. तौ बालकौ पठतः ।
7. सः बालकः अस्ति ।

(च) उपपद विभक्तिः प्रयोगः

1. ग्रामात् परित: वृक्षाः सन्ति । ……….।
2. रामः लक्ष्मणस्य सह गच्छति । ……….।
3. परिश्रमस्य विना सफलता न मिलति । ……….।
4. वृक्षम् पत्राणि पतन्ति । ……….।
5. सीता ग्रामस्य बहिः गच्छति । ……….।
6. भवनम् उपरि काकः तिष्ठति । ……….।
7. रामम् नमः। ……….।

उत्तर:

1. ग्रामं परितः वृक्षाः सन्ति ।
2. रामः लक्ष्मणेन सह गच्छति ।
3. परिश्रमेण विना सफलता न मिलति ।
4. वृक्षात् पत्राणि पतन्ति ।
5. सीता ग्रामात् बहिः गच्छति ।
6. भवनस्य उपरि काकः तिष्ठति ।
7. रामाय नमः ।

3. कोष्ठकात् उचित विशेषण – पदानि चित्वा रिक्त स्थानानि पूर्ति कुरुत । (कोष्ठक से उचित विशेषण पद चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति करें ।)

1. अयं बालकः ……. अस्ति। (सुन्दर:/सुन्दरम्)
2. इमानि फलानि ……. सन्ति । (मधुरम् / मधुराणि)
3. सः बालकः ….. अस्ति । (क्रुद्धः / क्रुद्धाः)
4. सरोवरे कमलानि ….. सन्ति। (सुन्दरम् / सुन्दराणि)
5. अस्मिन् ग्रामे पुरुषाः ….. सन्ति। (वीरः / वीराः)
6. इदम् उद्यानं …… अस्ति । (रमणीयम् / रमणीयाः)

उत्तर:

1. सुन्दर:
2. मधुराणि
3. क्रुद्धः
4. सुन्दराणि
5. वीरा:
6. रमणीयम्

The post Ashuddhi Sanshodhan in Sanskrit Class 7 appeared first on Learn CBSE.

from Learn CBSE https://ift.tt/8xSnzpM
via IFTTT