Class 7 Sanskrit Shabd Roop शब्द रूप

Students rely on Deepakam Class 7 Solutions and Shabd Roop in Sanskrit Class 7 with Answers शब्द रूप कक्षा 7 to clarify their doubts after class.

Shabd Roop in Sanskrit Class 7

Shabdrupani in Sanskrit Class 7

संस्कृत व्याकरण शब्द रूप Pdf Class 7

शब्द की परिभाषा

वर्णों के सार्थक समूह को शब्द कहते हैं; जैसे- राम, मोहन, सुनीता आदि ।

शब्द के प्रकार

शब्दों को तीन भागों में विभक्त किया गया है।

1. अजन्त (स्वरान्त) इन शब्दों के अंत में कोई स्वर या अच् होता है; जैसे – मोहन:, रमा, अश्वः आदि ।
2. हलन्त (व्यञ्जनान्त) इन शब्दों के अंत में कोई व्यंजन होता है; जैसे – रामम्, फलम्, वदेत् आदि।
3. सर्वनाम इनमें वे शब्द होते हैं, जो संज्ञा का स्थान लेते है; जैसे – तत्, ते, तानि आदि ।

उपरोक्त दिए गए शब्दों के प्रयोग से पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्ग के रूप बनते हैं। इसके लिए मूल शब्द में निम्नलिखित 21 सुप् प्रत्ययों को लगाकर विभक्तियों तथा वचनों में रूप बनाते हैं।

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – सु (स्:) – औ – जस् (अ:)
• द्वितीया – अम् – औट् – शस् (अ:)
• तृतीया – टा (आ) – भ्याम् – भिस् (भिः)
• चतुर्थी – ङे (ए) – भ्याम् – भ्यस् (भ्यः)
• पञ्चमी – ङसि (अ:) – भ्याम् – भ्यस् (भ्यः)
• षष्ठी – ङस् (अ:) – ओस् (औ:) – आम्
• सप्तमी – ङि (इ) – ओस् (औ:) – सुप् (सु)

उपरोक्त प्रत्ययों के द्वारा सभी शब्दों के रूप बनते हैं, किंतु शब्दों के लिङ्ग तथा शब्द के अंतिम अक्षर के अनुसार ही रूपों का निर्माण होता है। सामान्यतया निम्नलिखित रूपों को ध्यान में रखें

1. अकारान्त पुल्लिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्ग इनमें एकवचन हेतु तृतीया में एन / एण, चतुर्थी में आय, पञ्चमी में आत्, षष्ठी में स्य, सप्तमी में ‘ए’ मिलाकर शब्द रूप बनाते हैं; जैसे-

• तृतीया में – रामेण, धनेन, केन, येन, गृहेण, मोहनेन
• चतुर्थी में – रामाय, धनाय, गृहाय, मोहनाय
• पञ्चमी में – रामात्, धनात्, गृहात्, मोहनात्
• षष्ठी में – रामस्य, धनस्य, गृहस्य, मोहनस्य
• सप्तमी में – रामे, धने, गृहे, मोहने

विशेष – कुछ शब्दों में तृतीया में टा प्रत्यय का (आ) शेष रहता है तथा शब्दों में जुड़कर रूप निर्माण में सहयोग करता है; जैसे—

• नदी-नद्या,
• वधू-वध्वा,
• यत् (स्त्री) यया,
• किम् (स्त्री) कया,
• तत् (स्त्री) तया,
• मातृ – मात्रा,
• पितृ -पित्रा,
• गुरु – गुरुणा,
• हरि – हरिणा,
• मति-मत्या,
• रमा – रमया आदि ।

2. स्त्रीलिङ्ग इसमें तृतीया, चतुर्थी तथा पञ्चमी विभक्ति के द्विवचन और बहुवचन में कोई भी परिवर्तन नहीं होता केवल प्रत्यय को जोड़ते हैं; जैसे—

• रमा रमाभ्याम्,
• रमाभिः,
• रमाभ्यः,
• यत् याभ्याम्,
• याभि,
• याभ्यः,
• नदीः नदीभ्याम्,
• नदीभिः,
• नदीभ्यः आदि ।

उपरोक्त भिन्न रूपों का स्मरण तथा उन्हें समझना आवश्यक है। जैसे –

• सप्तमी बहुवचन में सुप् प्रत्यय है तथा उसे मिलाकर शब्दरूप बनाते हैं।
• रमा – रमासु,
• कवि – कविषु,
• नदी- नदीषु,
• यत्-येषु (पु.) यासु (स्त्री.) आदि ।

षष्ठी, सप्तमी द्विवचन में ओस् प्रत्यय को जोड़कर निम्न रूप बनाते हैं—

• रमा – रमयोः,
• धन-धनयो:,
• गृह-गृहयोः,
• किं- कयो:,
• तत्-तयोः,
• यत्-ययोः,
• इदम्-अनयोः आदि।

3. सर्वनाम इन शब्दों में चतुर्थी में स्मै, पञ्चमी में स्मात्, षष्ठी में स्य तथा सप्तमी में स्मिन् (पुल्लिङ्ग तथा नपुंसकलिङ्ग में) लगाते हैं; जैसे—

• चतुर्थी में – सर्वस्मै, तस्मै, कस्मै, यस्मै ।
• पञ्चमी में – सर्वस्मात्, तस्मात्, कस्मात् यस्मात् ।
• षष्ठी में – सर्वस्य, तस्य, कस्य ।
• सप्तमी में – सर्वस्मिन्, तस्मिन्, कस्मिन् यस्मिन् ।

शब्दरूप

• अजन्त पुल्लिङ्ग – अ, इ, उकारान्त
• स्त्रीलिङ्ग – आ, इकारान्त
• नपुंसकलिङ्ग – अ, इकारान्त
• सर्वनाम – यत्, तत्, किम्, इदम्, (तीनों लिङ्गों में) अस्मद् एवं युष्मद्

अजन्त (स्वरान्त) शब्द रूपाणि

1. नर (अकारान्त) पुल्लिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – नरः – नरौ – नराः
• द्वितीया – नरम् – नरौ – नरान्
• तृतीया – नरेण – नराभ्याम् – नरैः
• चतुर्थी – नराय – नराभ्याम् – नरेभ्यः
• पञ्चमी – नरात् – नराभ्याम् – नरेभ्यः
• षष्ठी – नरस्य – नरयोः – नराणाम्
• सप्तमी – नरे – नरयोः – नरेसु
• सम्बोधन – हे नर! – हे नरौ ! – हे नराः !

नोट – ‘नर’ शब्द की तरह ही अन्य अकारान्त पुल्लिंग शब्द; जैस – मोहन, राम, सोहन, कृष्ण, रहीम, नृप, जनक, सुत, बालक, पुत्र, ग्राम, विद्यालय, नर, मनुष्य, अश्व, वृक्ष, पुरुष, सूर्य, चन्द्र, सज्जन, विप्र, लोक (संसार), उपाध्याय, सिंह, शिष्य, धर्म, सागर, कृषक (किसान), छात्र, मानव, भ्रमर, सरोवर, युवक, ईश्वर, गज, शिव आदि के रूप चलते हैं।

2. ‘देव’ (अकारान्त) पुल्लिङ्ग

• विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमा – देवः – देवौ – देवाः
• द्वितीया – देवम् – देवौ – देवान्
• तृतीया – देवेन – देवाभ्याम् – देवैः
• चतुर्थी – देवाय’ – देवाभ्याम् – देवेभ्यः
• पञ्चमी – देवात् – देवाभ्याम् – देवेभ्यः
• षष्ठी – देवस्य – देवयोः – देवानाम्
• सप्तमी – देवे – देवयोः – देवेषु
• सम्बोधनम् – हे देव ! – हे देवौ! – हे देवा: !

नोट – देव शब्द की तरह ही अन्य अकारान्त पुल्लिंग शब्द जैसे – बाल, भीम, शिव, कृष्ण, हस्त, पाद आदि के रूप चलते हैं।

3. ‘राम’ (अकारान्त) पुल्लिङ्ग

• विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमा – रामः – रामौ – रामाः
• द्वितीया – रामम् – रामौ – रामान्
• तृतीया – रामेण – रामाभ्याम् – रामैः
• चतुर्थी – रामाय – रामाभ्याम् – रामेभ्यः
• पञ्चमी – रामात् – रामाभ्याम् – रामेभ्यः
• पष्ठी – रामस्य – रामयो: – रामाणाम्
• सप्तमी – रामे – रामयोः – रामेषु
• सम्बोधनम् – हे राम ! – हे रामौ ! – हे रामा !

नोट- देव शब्द की तरह ही अन्य अकारान्त पुल्लिंग शब्द जैसे-हर, कर, शर, शिक्षकः, वृक्ष, चषक आदि के रूप चलते हैं।

4. कवि (इकारान्त) पुल्लिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – कविः – कवी – कवयः
• द्वितीया – कविम् – कवी – कवीन्
• तृतीया – कविना – कविभ्याम् – कविभिः
• चतुर्थी – कवये – कविभ्याम् – कविभ्यः
• पञ्चमी – कवेः – कविभ्याम् – कविभ्यः
• षष्ठी – कवेः – कवयोः – कवीनाम्
• सप्तमी – कौ – कवयोः – कविषु
• सम्बोधन – हे कवे! – हे कवी! – हे कवयः !

नोट- कवि शब्द की तरह ही अन्य सभी हस्व ‘इ’ से अंत होने वाले पुल्लिंग शब्द; जैसे-

• हरि,
• नृपति (राजा),
• भूपति (राजा),
• कपि ( वानर),
• अग्नि,
• मुनि,
• रवि (सूर्य),
• यति,
• विधि (ब्रह्मा),
• सेनापति,
• जलधि (समुद्र),
• गिरि (पर्वत),
• अरि (शत्रु),
• गणपति,
• धनपति,
• विद्यापति (विद्वान्),
• मरीचि (किरण),
• ऋषि,
• पति आदि शब्दों के रूप चलेंगे।

5. मति (बुद्धि) इकारान्त

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – मतिः – मती – मतयः
• द्वितीया – मतिम् – मती – मतीः
• तृतीया – मत्या – मतिभ्याम् – मतिभिः
• चतुर्थी – मतये, मत्यै – मतिभ्याम् – मतिभ्यः
• पञ्चमी – मत्याः, मतेः – मतिभ्याम् – मतिभ्यः
• पष्ठी – मत्याः, मतेः – मत्योः – मतीनाम्
• सप्तमी – मत्याम् – मत्योः – मतिषु
• सम्बोधन – हे मते ! – हे मती ! – हे मतयः ।

नोट- बुद्धि, यति, श्रुति, रात्रि, सम्पत्ति, विपत्ति, कान्ति, मुक्ति, उक्ति, भक्ति आदि के रूप मति के समान ही होते हैं।

6. ‘हरि’ पुल्लिङ्ग

• विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमा – हरिः – हरी – हरयः
• द्वितीया – हरिम् – हरी – हरीन्
• तृतीया – हरिणा – हरिभ्याम् – हरिभिः
• चतुर्थी – हरये – हरिभ्याम् – हरिभ्यः
• पञ्चमी – हरे: – हरिभ्याम् – हरिभ्यः
• षष्ठी – हरे: – हर्योः – हरीणाम्
• सप्तमी – हरौ – हर्योः – हरिषु
• सम्बोधनम् – हे हरे ! – हे हरी ! – हे हरयः !

नोट हरि शब्द की तरह ही अन्य इकारान्त शब्द जैसे – गिरि, अरि, ऋषि आदि के रूप चलते है।

7. पितृ (पिता) (ऋकारान्त) पुल्लिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – पिता – पितरौ – पितरः
• द्वितीया – पितरम् – पितरौ – पितॄन्
• तृतीया – पित्रा – पितृभ्याम् – पितृभिः
• चतुर्थी – पित्रे – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
• पञ्चमी – पितुः – पितृभ्याम् – पितृभ्यः
• षष्ठी – पितुः – पित्रो – पितॄणाम्
• सप्तमी – पितरि – पित्रोः – पितृषु
• सम्बोधन – हे पितः ! – हे पितरौ ! – हे पितरः !

नोट- पितृ शब्द की तरह ही अन्य ह्रस्व ‘ऋ’ से अन्त होने वाले पुल्लिंग शब्द; जैसे- भ्रातृ, जामातृ (दामाद) आदि के रूप चलते हैं।

8. ‘नेतृ

• विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमा – नेता – नेतारौ – नेतारेः
• द्वितीया – नेतारम् – नेतारौ – नेतॄन्
• तृतीया – नेत्रा – नेतृभ्याम् – नेतृभिः
• चतुर्थी – नेत्रे – नेतृभ्याम् – नेतृभ्यः
• पञ्चमी – नेतुः – नेतृभ्याम् – नेतृभ्यः
• षष्ठी – नेतुः – नेत्रोः – नेतॄणाम्
• सप्तमी – नेतर – नेत्रोः – नेतृषु
• सम्बोधनम् – हे नेतः ! – हे नेता – हे नेतारः !

नोट- नेतृ शब्द की तरह ही अन्य ह्रस्व ‘ऋ’ से अन्त होने वाले शब्द जैसे – कर्तृ, धातु, नप्तृ इत्यादयः आदि के अन्त में चलते हैं।

9. धेनु (गाय) उकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – धेनुः – धेनू – धेनवः
• द्वितीया – धेनुम् – धेनू – धेनू:
• तृतीया – धेन्वा – धेनुभ्याम् – धेनुभि:
• चतुर्थी – धेनवे, धेन्वै – धेनुभ्याम् – धेनुभ्य:
• पञ्चमी – धेनोः, धेन्वाः – धेनुभ्याम् – धेनुभ्य:
• षष्ठी – धेनोः, धेन्वाः – धेन्वोः – धेनूनाम्
• सप्तमी – धेनौः, धेन्वाम् – धेन्वोः – धेनुषु
• सम्बोधन – हे धेनो! – हे धेनू ! – हे धेनवः !

नोट- इसी प्रकार तनुः (शरीर), रेणुः (धूलि), हनुः (ठोड़ी) आदि उकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्दों के रूप ‘धेनु’ शब्द के समान चलते हैं।

10. साधु (उकारान्त) पुल्लिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – साधुः – साधू – साधवः
• द्वितीया – साधुम् – साधू – साधून्
• तृतीया – साधुना – साधुभ्याम् – साधुभिः
• चतुर्थी – साधवे – साधुभ्याम् – साधुभ्यः
• पञ्चमी – साधोः – साधुभ्याम् – साधुभ्यः
• षष्ठी – साधोः – साध्वोः – साधूनाम्
• सप्तमी – साधौ – साध्वोः – साधुषु
• सम्बोधन – हे साधो ! – हे साधू! – हे साधवः !

नोट- साधु शब्द की तरह ही अन्य उकारान्त पुल्लिंग शब्द; जैसे – गुरु, बंधु, प्रभु, वायु, शत्रु, रिपु, पशु, तरु, मनु, धातु, राहु, केतु, मृत्यु, ऋतु, शिशु, इंदु आदि के रूप चलेंगे।

11. ‘शम्भु’ शब्दः

• विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमा – शम्भुः – शम्भू – शम्भवः
• द्वितीया – शम्भुम् – शम्भू – शम्भून्
• तृतीया – शम्भुना – शम्भुभ्याम् – शम्भुभिः
• चतुर्थी – शम्भवे – शम्भुभ्याम् – शम्भुभ्यः
• पञ्चमी – शम्भोः – शम्भुभ्याम् – शम्भुभ्यः
• षष्ठी – शम्भोः – शम्भ्वोः – शम्भूनाम्
• सप्तमी – शम्भौ – शम्भ्वोः – शम्भूषु
• सम्बोधनम् – हे शम्भो ! – हे शम्भू! – हे शम्भवः !

नोट- शम्भु शब्द की तरह ही अन्य शब्द जैसे – मनु, वायु, पशु, ऋतु, शिशु, भानु, विष्णु आदि के रूप चलते हैं।

12. लता (आकारान्त) स्त्रीलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – लता – लते – लता:
• द्वितीया – लताम् – लते – लता:
• तृतीया – लतया – लताभ्याम् – लताभिः
• चतुर्थी – लतायै – लताभ्याम् – लताभ्यः
• पञ्चमी – लतायाः – लताभ्याम् – लताभ्यः
• षष्ठी – लतायाः – लतयोः – लतानाम्
• सप्तमी – लतायाम् – लतयोः – लतासु
• सम्बोधन – हे लते! – हे लते ! – हे लता !

नोट- लता शब्द की तरह ही अन्य आकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द; जैसे- रमा, बाला, कन्या, बालिका, शिक्षा, कमला, विमला, सीता, गीता, पाठशाला, महिला, शीला, कक्षा, विद्या, वसुधा, शाखा, सभा, राधा, शोभा, मृत्तिका, गङ्गा, यमुना, आकांक्षा, प्रभा, विभा, माया, क्रीड़ा, माला, क्षमा, सरिता, सविता, कविता आदि के रूप चलेंगे।

13. कीर्ति (ईकारान्त) स्त्रीलिङ्ग

• विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमा – कीर्तिः – कीर्ती – कीर्तयः
• द्वितीया – कीर्तिम् – कीर्ती – कीर्ती:
• तृतीया – कीर्त्या – कीर्तिभ्याम् – कीर्तिभिः
• चतुर्थी – कीर्त्यै/कीर्तये – कीर्तिभ्याम् – कीर्तिभ्यिः
• पञ्चमी – कीर्त्याः / कीर्तेः – कीर्तिभ्याम् – कीर्तिभ्यिः
• षष्ठी – कीर्त्याः / कीर्तेः – कीर्त्योः – कीर्तीनाम्
• सप्तमी – कीर्त्याम्/कीर्तौ – कीर्त्योः – कीर्तिषु
• सम्बोधनम् – हे कीर्ते ! – हे कीर्ती ! – हे कीर्तयः

नोट- कीर्ति शब्द की तरह ही अन्य शब्द जैसे -बुद्धि, रुचि, शुचि, श्रुति, स्मृति, भक्ति, रीति, स्तुति, जाति, भूमि, गति, स्थिति, रति, कृति, प्रीति, नीति, मूर्ति, युवति, प्रकृति, पङ्क्ति, रात्रि, शक्ति आदि के रूप चलते हैं।

14. नदी (ईकारान्त) स्त्रीलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – नदी – नद्यौ – नद्यः
• द्वितीया – नदीम् – नद्यौ – नदीः
• तृतीया – नद्या – नदीभ्याम् – नदीभिः
• चतुर्थी – नद्यै – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
• पञ्चमी – नद्याः – नदीभ्याम् – नदीभ्यः
• षष्ठी – नद्याः – नद्योः – नदीनाम्
• सप्तमी – नद्याम् – नद्योः – नदीषु
• सम्बोधन – हे नदी! – हे नद्यौ ! – हे नद्यः !

नोट- नदी शब्द के समान ही ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग शब्द; जैसे-गौरी, पार्वती, भवानी, लक्ष्मी, कुमारी, नारी, जननी, नगरी, पत्नी, पृथ्वी, पुत्री आदि के रूप चलेंगे।

15. ‘गौरी’ ‘ई’कारान्त:

• विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमा – गौरी – गौर्यौ – गौर्यः
• द्वितीया – गौरीम् – गौर्यौ – गौरी:
• तृतीया – गौर्या – गौरीभ्याम् – गौरीभिः
• चतुर्थी – गौर्यै – गौरीभ्याम् – गौरीभ्यः
• पञ्चमी – गौर्याः – गौरीभ्याम् – गौरीभ्यः
• षष्ठी – गौर्याः – गौर्योः – गौरीणाम्
• सप्तमी – गौर्याम् – गौर्योः – गौरीषु
• सम्बोधनम् – हे गौरि ! – हे गौयौं ! – हे गौर्य!

नोट- गौरी शब्द की तरह ही अन्य शब्द जैसे नारी, नगरी, पुत्री, धात्री, कर्त्री, वक्त्री ज्ञात्री आदि के रूप चलते हैं।

16. मातृ (माता) (ऋकारान्त) स्त्रीलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – माता – मातरौ – मातरः
• द्वितीया – मातरम् – मातरौ – मातृः
• तृतीया – मात्रा – मातृभ्याम् – मातृभिः
• चतुर्थी – मात्रे – मातृभ्याम् – मातृभ्यः
• पञ्चमी – मातुः – मातृभ्याम् – मातृभ्यः
• षष्ठी – मातुः – मात्रोः – मातृणाम्
• सप्तमी – मातरि – मात्रोः – मातृषु
• सम्बोधन – हे मातः ! – हे मातरौ ! – हे मातरः !

17. फल (अकारान्त) नपुंसकलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – फलम् – फले – फलानि
• द्वितीया – फलम – फले – फलानि
• तृतीया – फलेन – फलाभ्याम् – फलैः
• चतुर्थी – फलाय – फलाभ्याम् – फलेभ्यः
• पञ्चमी – फलात् – फलाभ्याम् – फलेभ्यः
• षष्ठी – फलस्य – फलयोः – फलानाम्
• सप्तमी – फले – फलयोः – फलेषु
• सम्बोधन – हे फल! – हे फले! – हे फलानि !

नोट- ‘फल’ शब्द के समान ही अकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्द जैसे- व पुस्तक, जल, मित्र, वस्त्र, आम्र, गृह, उद्यान, पुष्प आदि के रूप चलेंगे।

18. ‘मित्र’ (अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

• विभक्तिः – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमा – मित्रम् – मित्रे – मित्राणि
• द्वितीया – मित्रम् – मित्रे – मित्राणि
• तृतीया – मित्रेण – मित्राभ्याम् – मित्रैः
• चतुर्थी – मित्राय – मित्राभ्याम् – मित्रेभ्य
• पञ्चमी – मित्रात् – मित्राभ्याम् – मित्रेभ्य
• पष्ठी – मित्रस्य – मित्रयोः – मित्राणाम्
• सप्तमी – मित्रे – मित्रयोः – मित्रेषु
• सम्बोधनम् – हे मित्र ! – हे मित्रे! – हे मित्राणि !

नोट- मित्र शब्द की तरह ही अन्य शब्द जैसे – चक्र, चित्र, पत्र, मन्दिर, नेत्र, वस्त्र, पुष्प, गृह, नगर, द्वार आदि के रूप चलते हैं।

19. वारि (जल) इकारान्त नपुंसकलिङ्ग शब्द

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – वारि – वारिणी – वाणि
• द्वितीया – वारि – वारिणी – वारीणि
• तृतीया – वारिणा – वारिभ्याम् – वारिभिः
• चतुर्थी – वारिणे – वारिभ्याम् – वारिभ्य:
• पञ्चमी – वारिण: – वारिभ्याम् – वारिभ्य:
• षष्ठी – वारिण: – वारिणोः – वारीणाम्
• सप्तमी – वारिणि – वारिणो: – वारिषु
• सम्बोधन – हे वारे ! हे वारि! – हे वारिणी ! – हे वारीणि !

20. वधू (ऊकारान्त) स्त्रीलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचनम् – द्विवचनम् – बहुवचनम्
• प्रथमा – वधूः – वध्वौ – वध्वः
• द्वितीया – वधूम् – वध्वौ – वधूः
• तृतीया – वध्वा – वधूभ्याम् – वधूभिः
• चतुर्थी – वध्वै – वधूभ्याम् – वधूभ्यः
• पञ्चमी – वध्वाः – वधूभ्याम् – वधूभ्यः
• षष्ठी – वध्वाः – वध्वोः – वधूनाम्
• सप्तमी – वध्वाम् – वध्वोः – वधुषू
• सम्बोधन – हे वधु – हे वध्वौ ! – हे वध्वः !

21. गुरु (उकारान्त)

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – गुरुः – गुरु – गुरवः
• द्वितीया – गुरुम् – गुरु – गुरून्
• तृतीया – गुरुणा – गुरुभ्याम् – गुरुभिः
• चतुर्थी – गुरुवे – गुरुभ्याम् – गुरुभ्यः
• पञ्चमी – गुरोः – गुरुभ्याम् – गुरुभ्यः
• षष्ठी – गुरोः – गुर्वोः – गुरूणाम्
• सप्तमी – गुरौ – गुर्वोः – गुरुषु
• सम्बोधन – हे गुरो ! – हे गुरू! – हे गुरवः !

नोट- रिपु, वायु, शिशु, भानु, राहु, विष्णु, विधु, साधु, ऋतु, शंभु, जंतु, तरु, बाहु, इन्दु, परशु आदि के रूप गुरु के समान ही होते हैं।

हलन्त (व्यञ्जनान्त) शब्द रूपाणि

1. आत्मन् (आत्मा), पुल्लिङ्ग:

• विभक्तिः – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – आत्मा – आत्मानौ – आत्मानः
• द्वितीया – आत्मानम् – आत्मानौ – आत्मनः
• तृतीया – आत्मना – आत्मभ्याम् – आत्मभिः
• चतुर्थी – आत्मने – आत्मभ्याम् – आत्मभ्यः
• पञ्चमी – आत्मनः – आत्मभ्याम् – आत्मभ्यः
• षष्ठी – आत्मनः – आत्मनोः – आत्मनाम्
• सप्तमी – आत्मनि – आत्मनोः – आत्मसु
• सम्बोधन – हे आत्मन् ! – हे आत्मानौ ! – हे आत्मानः !

2. महात्मन् (महात्मा) (नकारान्त) पुल्लिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – महात्मा – महात्मानौ – महात्मानः
• द्वितीया – महात्मनम् – महात्मानौ – महात्मनः
• तृतीया – महात्मना – महात्मभ्याम् – महात्मभिः
• चतुर्थी – महात्मने – महात्मभ्याम् – महात्मभ्यः
• पञ्चमी – महात्मनः – महात्मभ्याम् – महात्मभ्यः
• षष्ठी – महात्मनः – महात्मनोः – महात्मनाम्
• सप्तमी – महात्मनि – महात्मनोः – महात्मसु
• सम्बोधन – हे महात्मन् ! – हे महात्मानौः ! – हे महात्मानः !

3. मनस् (मन), नपुंसकलिङ्ग

• विभक्तिः – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – मनः – मनसी – मनांसि
• द्वितीया – मनः – मनसी – मनांसि
• तृतीया – मनसा – मनोभ्याम् – मनोभिः
• चतुर्थी – मनसे – मनोभ्याम् – मनोभ्यः
• पञ्चमी – मनसः – मनोभ्याम् – मनोभ्यः
• षष्ठी – मनसः – मनसोः – मनसाम्
• सप्तमी – मनसि – मनसोः – मनःसु
• सम्बोधन – हे मनस् ! – हे मनसी ! – हे मनांसि!

सर्वनाम शब्द रूपाणि

1. तत् – (वह) शब्द पुल्लिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – सः – तौ – ते
• द्वितीया – तम् – तौ – तान्
• तृतीया – तेन – ताभ्याम् – तैः
• चतुर्थी – तस्मै – ताभ्याम् – तेभ्यः
• पञ्चमी – तस्मात् – ताभ्याम् – तेभ्यः
• षष्ठी – तस्य – तयोः – तेषाम्
• सप्तमी – तस्मिन् – तयोः – तेषु

तत्-(वह) शब्द स्त्रीलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – सा – ते – ताः
• द्वितीया – ताम् – ते – ताः
• तृतीया – तया – ताभ्याम् – ताभिः
• चतुर्थी – तस्यै – ताभ्याम् – ताभ्यः
• पञ्चमी – तस्याः – ताभ्याम् – ताभ्यः
• षष्ठी – तस्याः – तयोः – तासाम्
• सप्तमी – तस्याम् – तयोः – तासु

तत् – (वह) शब्द नपुंसकलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – तत् – ते – तानि
• द्वितीया – तत् – ते – तानि

नोट शेष विभक्तियों के रूप पुल्लिंग (तत्) की तरह होते हैं।

2. यत् (जो) शब्द पुल्लिङ्ग

• विभक्तिः – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – यः – यौ – ये
• द्वितीया – यम् – यौ – यान्
• तृतीया – येन – याभ्याम् – यैः
• चतुर्थी – यस्मै – याभ्याम् – येभ्यः
• पञ्चमी – यस्मात् – याभ्याम् – येभ्यः
• षष्ठी – यस्य – ययोः – येषाम्
• सप्तमी – यस्मिन् – ययोः – येषु

यत् (जो) शब्द स्त्रीलिङ्ग

• विभक्तिः – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – या – ये – याः
• द्वितीया – याम् – ये – याः
• तृतीया – यया – याभ्याम् – याभिः
• चतुर्थी – यस्यै – याभ्याम् – याभ्यः
• पञ्चमी – यस्याः – याभ्याम् – याभ्यः
• षष्ठी – यस्याः – ययोः – यासाम्
• सप्तमी – यस्याम् – ययोः – यासु

यत् (जो) शब्द नपुंसकलिङ्ग

• विभक्तिः – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – यत् – ये – यानि
• द्वितीया – यत् – ये – यानि

नोट- शेष विभक्तियों के रूप पुल्लिंग (यत्) की तरह होते हैं।

3. युष्मद् (तुम) शब्द (तीनों लिंगों में समान)

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – त्वम् – युवाम् – यूयम्
• द्वितीया – त्वाम् – युवाम् – युष्मान्
• तृतीया – त्वया – युवाभ्याम् – युष्माभिः
• चतुर्थी – तुभ्यम् – युवाभ्याम् – युष्मभ्यम्
• पञ्चमी – त्वत् – युवाभ्याम् – युष्मत्
• षष्ठी – तव – युवयोः – युष्माकम्
• सप्तमी – त्वयि – युवयोः – युष्मासु

4. अस्मद् (मैं) शब्द (तीनों लिंगों में समान)

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – अहम् – आवाम् – वयम्
• द्वितीया – माम् – आवाम् – अस्मान्
• तृतीया – मया – आवाभ्याम् – अस्माभिः
• चतुर्थी – मह्यम् – आवाभ्याम् – अस्मभ्यम्
• पञ्चमी – मत् – आवाभ्याम् – अस्मत्
• षष्ठी – मम – आवयोः – अस्माकम्
• सप्तमी – मयि – आवयोः – अस्मासु

5. एतत् (यह, इस, इन) शब्द पुल्लिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – एषः – एतौ – एते
• द्वितीया – एतम् – एतौ – एताम्
• तृतीया – एतेन – एताभ्याम् – एतैः
• चतुर्थी – एतस्मै – एताभ्याम् – एतेभ्यः
• पञ्चमी – एतस्मात् – एताभ्याम् – एतेभ्यः
• षष्ठी – एतस्य – एतयोः – एतेषाम्
• सप्तमी – एतस्मिन् – एतयोः – एतेषु

एतत् (यह, इस, इन) शब्द स्त्रीलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – एषा – एते – एताः
• द्वितीया – एताम् – एते – एताः
• तृतीया – एतया – एताभ्याम् – एताभिः
• चतुर्थी – एतस्यै – एताभ्याम् – एताभ्यः
• पञ्चमी – एतस्याः – एताभ्याम् – एताभ्यः
• षष्ठी – एतस्याः – एतयोः – एतेषाम्
• सप्तमी – एतस्याम् – एतयोः – एतासु

एतत् (यह, इस, इन) शब्द नपुंसकलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – एतत् – एते – एतानि
• द्वितीया – एतत् – एते – एतानि

नोट- शेष सभी विभक्तियों के रूप पुल्लिंग के समान ही होते हैं।

6. किम् (कौन) शब्द पुल्लिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – कः – कौ – के
• द्वितीया – कम् – कौ – कान्
• तृतीया – केन – काभ्याम् – कैः
• चतुर्थी – कस्मै – काभ्याम् – केभ्यः
• पञ्चमी – कस्मात् – काभ्याम् – केभ्यः
• षष्ठी – कस्य – कयोः – केषाम्
• सप्तमी – कस्मिन् – कयोः – केषु

किम् (कौन) शब्द स्त्रीलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – का – के – का:
• द्वितीया – काम् – के – का:
• तृतीया – कया – काभ्याम् – काभिः
• चतुर्थी – कस्यै – काभ्याम् – काभ्यः
• पञ्चमी – कस्याः – काभ्याम् – काभ्यः
• षष्ठी – कस्याः – कयोः – कासाम्
• सप्तमी – कस्याम् – कयोः – कासु

किम् (कौन) शब्द नपुंसकलिङ्ग

• विभक्ति – एकवचन – द्विवचन – बहुवचन
• प्रथमा – किम् – के – कानि
• द्वितीया – किम् – के – कानि

नोट- शेष सभी विभक्तियों के रूप पुल्लिंग के समान ही होते हैं।

संस्कृत व्याकरण शब्द रूप Pdf Class 7

अभ्यास प्रश्ना:

बहुविकल्पीय एवं वर्णनात्मक प्रश्नोत्तर

1. बहुविकल्पीय प्रश्नाः (बहुविकल्पीय प्रश्न)

(i) तत् शब्द नपुंसकलिंङ्ग द्वितीया विभक्ति, बहुवचन का रूप है।
(अ) तस्मात्
(ब) तयो:
(स) तानि
(द) तत्
उत्तर:
(स) तानि

(ii) अस्मद् शब्द पञ्चमी, एकवचन का रूप है।
(अ) अहम्
(ब) अस्माकं
(स) मम
(द) मत्
उत्तर:
(द) मत्

(iii) युष्मद् शब्द सप्तमी, एकवचन का रूप है।
(अ) त्वयि
(ब) युष्माकं
(स) त्वम्
(द) त्वया
उत्तर:
(अ) त्वयि

(iv) ‘वयम्’ रूप है, अस्मद् शब्द का।
(अ) षष्ठी, बहुवचन
(ब) सप्तमी, बहुवचन
(स) प्रथमा, बहुवचन
(द) द्वितीया, बहुवचन
उत्तर:
(स) प्रथमा, बहुवचन

(v) ‘यूयम्’ रूप है, युष्मद् शब्द का ।
(अ) षष्ठी, द्विवचन
(स) सप्तमी, एकवचन
(ब) प्रथमा, बहुवचन
(द) द्वितीया, एकवचन
उत्तर:
(स) सप्तमी, एकवचन

2. कोष्ठकात् उचितं विकल्पं चित्वा वाक्यपूर्ति कुरुत । (कोष्ठक से उचित विकल्प चुनकर वाक्यपूर्ति कीजिए ।)

1. …… इतस्ततः कूर्दन्ति । (वानर:/वानरौ/वानराः)
2. ते ……. विद्यालयं गच्छन्ति। (बालकाः/ बालक/बालकौ)
3. ….. बालिका भोजनं पचति । (सा/ते / ता:)
4. तौ …… गच्छतः। (छात्रा:/छात्रौ / छात्र:)
5. सरोवरे ….. विकसन्ति। (कमलम्/कमले/कमलानि)
6. पिता …… सह गच्छति। (पुत्रम्/पुत्रे/पुत्रेण)
7. …… मोदकानि रोचते। (शिशवे / शिशुः / शिशवः)
8. बालकः ……. नमस्करोति। (पिता/पितरौ/पितरम्)
9. गणेशस्य …… स्नेहः अस्ति। (मातरि / मात्रे / मातुः)
10. दुर्जन: …… मारयति । (पशून् / पशुः /पशवः)

उत्तर:

1. वानराः
2. बालकाः
3. सा
4. छात्रौ
5. कमलानि
6. पुत्रेण
7. शिशवे
8. पितरम्
9. मातरि
10. पशून्

3. निर्देशानुसारं शब्दरूपाणि लिखत । (निर्देशानुसार शब्दरूप लिखिए।)

1. मातृ – (प्रथमा – बहुवचनम्) = ……….।
2. वधू- (षष्ठी – एकवचनम्) = ……….।
3. रमा-(पञ्चमी – द्विवचनम्) = ……….।
4. पितृ- (तृतीया-एकवचनम्) = ……….।
5. वारि – (सप्तमी – एकवचनम्) = ……….।
6. नदी- (प्रथमा – द्विवचनम्) = ……….।
7. मति- (षष्ठी – बहुवचनम्) = ……….।
8. किम्- (नपुंसकलिङ्ग-द्वितीया – बहुवचनम्) = ……….।
9. तत्-(स्त्रीलिङ्ग-तृतीया-बहुवचनम्) = ……….।
10. एतत्-(पुल्लिङ्ग-चतुर्थी-एकवचन) = ……….।

उत्तर:

1. मातर:
2. वध्वा
3. रमाभ्याम्
4. पित्रा
5. वारिणि
6. नद्यौ
7. मतीनाम्
8. कानि
9. ताभि:
10. एतस्मै

4. निर्देशानुसारं रूपाणि लिखत । (निर्देशानुसार रूप लिखिए।)

1. बालक (षष्ठी) = ……. …….. ……।
2. फल (द्वितीया) = ……. …….. ……।
3. लता (तृतीया) = ……. …….. ……।
4. अस्मद् (चतुर्थी) = ……. …….. ……।
5. नर (पञ्चमी) = ……. …….. ……।

उत्तर:

1. बालकस्य – बालकयोः – बालकानाम्
2. फलम् – फले – फलानि
3. लतया – लताभ्याम् – लताभिः
4. मह्यम् – आवाभ्याम् – अस्मभ्यम्
5. नरात् – नराभ्याम् – नरेभ्यः

5. कोष्ठकात् ‘नर’ शब्दस्य उचित रूपेण रिक्तस्थानानि पूरयत । (कोष्ठक से नर शब्द के उचित रूप से रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

प्रथमा (i) ……. धावन्ति। (नरा:/नर:/नरौ)
द्वितीया – किं (ii) …… खादति ? (नरम्/नरेण / नरस्य)
तृतीया-रामः (iii) …… सह गच्छति। (नरेण/नरात्/नरे)
चतुर्थी – स: (iv) …… भोजनं यच्छति। (नराय / नरे/नरस्ये)
पञ्चमी-राम: (v) …. भोजनं आनयति। (नरात्/नरौ/ नरेषु)
षष्ठी – (vi) …… हस्तात् भोजनः पतति। (नरस्य / नरे / नरौ)
सप्तमी – भोजनं (vii) ….. पतति। (नरे/नर:/नराः)
सम्बोधन-हे (viii) …… किं त्वं भोजनं करोषि ? (नरः / नरौ / नराः)
उत्तर:
(i) नरा:
(ii) नरम्
(iii) नरेण
(iv) नराय
(v) नरात्
(vi) नरस्य
(vii) नरे
(viii) नरः

6. मञ्जूषातः उचितं पदानि चित्वा रिक्त स्थानानि पूरयत् । (मञ्जूषा से उचित पद चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए ।)

• मञ्जूषा – अहम्, तस्मै, रामायणं, गुरुं पुत्रेण, बालिका ।

1. सा ….. आगच्छति ।
2. रामः …… सह गच्छति ।
3. बालकाः …… प्रश्नं पृच्छन्ति ।
4. भक्ताय …… रोचते ।
5. …… श्री रामाय नमः ।
6. ……. अपि भोजनं खादामि ।

उत्तर:

1. बालिका
2. पुत्रेण
3. गुरुं
4. रामायणं
5. तस्मै
6. अहम्

7. कोष्ठकात् उचितं विकल्पेन रिक्तस्थानानि पूरयत। (कोष्ठक से उचित विकल्प चुनकर रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए |)

1. ….. वने एकः सिंहः प्रतिवसति स्म । (एतस्मिन् / एतत्)
2. …… महिलायै भोजनं यच्छ । (तस्यै/ तस्मै)
3. ….. वृक्षे खगाः तिष्ठन्ति । (तस्मिन् / तयोः)
4. …… सरोवरे कमलानि सन्ति । (एतस्मिन् / एतस्याम्)
5. ……. बालकस्य गृहे माता अस्ति । (तस्य / तस्याः)
6.  …… बालिकया गृहं कुत्रास्ति । (तस्याः / तस्य)

उत्तर:

1. एतस्मिन्
2. तस्यै
3. तस्मिन्
4. एतस्मिन्
5. तस्य
6. तस्या:

8. रेखांकित पदानि आधृत्य प्रश्न निर्माणं कुरुत । (रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए ।)

1. रामः आपणं गच्छति ।
2. सरोवरे सुन्दराणि कमलानि विकसन्ति।
   
3. प्रतापः वीरः सेनानायकः आसीत् ।
4. सैनिकः अश्वात् पतति ।
   
5. बालकाय पठनं रोचते ।
   
6. लतासु पुष्पाणि सन्ति ।
   
7. नराणां रामः श्रेष्ठः अस्ति ।
8. बालिका पाकशालायां भोजनं पचति ।

उत्तर:

1. कुत्र
2. कीदृशानि
3. कः
4. कस्मात्
5. कस्मै
6. कासु
7. केषां
8. किं

9. अधोलिखितेषु पदेषु मूल शब्द, लिङ्ग, विभक्ति, वचनस्य, निर्देशनं कुरुत। (निम्नलिखित पदों में मूलशब्द लिङ्ग – विभक्ति तथा वचन का निर्देशन कीजिए ।)

उत्तर:

10. निर्देशानुसारेण शब्दरूपाणि लिखत । (निर्देशानुसार शब्द रूप लिखिए।)

1. शिशु – षष्ठी विभक्तिः = ………., ………., ………।
2. भानु – द्वितीया विभक्तिः = ………., ………., ………।
3. भ्रातृ – तृतीया विभक्तिः = ………., ………., ………।
4. नारी – पञ्चमी विभक्तिः = ………., ………., ………।

उत्तर:

1. शिशो: – शिशवो: – शिशूनाम्
2. भानुम् – भानू – भानून्
3. भ्राता – भ्रातृभ्याम् – भ्रातृभिः
4. नार्या: – नारीभ्याम् – नारीभ्यः

11. तत् सर्वनाम शब्दस्य उचितेन रूपेण वाक्यानि पूरयत । (तत् सर्वनाम के उचित रूप द्वारा वाक्य पूरे कीजिए ।)

उदाहरणम् – सुनीलः धावति । ……. सः पतति ।

1. सुदीप्तिः क्रीडति । …… न पतति । (सः, सा, तत्)
2. बालकाः खादन्ति । ….. हसन्ति अपि । (ते, ताः, सः)
3. फलम् पतति। ….. मधुरम् अस्ति । (सः, तत्, तम्)
4. बालिकाः गच्छन्ति । ….. बसयानेन गच्छन्ति । (ते, सा, ताः)

उत्तर:

1. सा
2. ते
3. तत्
4. ता:

12. उदाहरणानुसारं सर्वनामपदं संशोध्य वाक्यानि पुनः लिखत । (उदाहरण के अनुसार सर्वनाम पद शुद्ध करके वाक्य को पुनः लिखिए।)

उदाहरणम् – एषः कमानि । …….. एतानि कमलानि ।

1. एतत् वृक्षः। …….
   
2. एषा पुस्तकम् । ……
   
3. एतत् बालिके । ……
   
4. एषः बालकाः । ……….
   
5. एषाः अध्यापिकाः । ……….

उत्तर:

1. एषः वृक्ष:
2. एतत् पुस्तकम्
3. एते बालिके
4. एते बालकाः
5. एषा अध्यापिका ।

13. बालकः शब्दः-संज्ञापदं (पुल्लिंग) एकवचन बहुवचनं च रूपाणि लिखत। (बालक शब्द-संज्ञापद (पुल्लिंग) एकवचन और बहुवचन रूपों को लिखिए।)

उत्तर:

• एकवचन – बहुवचन
• बालकः – बालकाः
• बालकम् – बालकान्
• बालकेन – बालकैः
• बालकाय – बालकेभ्यः
• बालकात् – बालकेभ्यः
• बालकस्य – बालकानाम्
• बालके – बालकेषु
• हे बालक ! – हे बालकाः !

The post Class 7 Sanskrit Shabd Roop शब्द रूप appeared first on Learn CBSE.

from Learn CBSE https://ift.tt/pqzYf8k
via IFTTT