Avyay in Sanskrit Class 9 अव्ययानि

Students rely on Class 9 Sanskrit Solutions and Class 9th Sanskrit Avyay अव्ययानि to clarify their doubts after class.

Avaya Sanskrit Class 9 – Avyay Class 9 Sanskrit

Class 9 Sanskrit Avyay – Avyay Sanskrit Class 9 Exercise

Sanskrit Avyay Class 9 – Class 9 Avyay Sanskrit

परिभाषा – जो शब्द तीनों लिंगों में, सब विभक्तियों में एवं सब वचनों में एक समान होते हैं, अर्थात् उन शब्दों में कोई परिवर्तन नहीं होता, उन्हें अव्यय कहते हैं। जैसे-
कुत्र, कदा, यदा, तदा, उच्चैः इत्यादयः ।

यद्यपि संस्कृत भाषा में अव्यय शब्दों की संख्या अत्यधिक है परंतु हम यहाँ के. मा. शिक्षा बोर्ड द्वारा पाठ्यक्रम में निर्धारित किए गए अव्यय शब्दों का ही अध्ययन करेंगे।
कुछ महत्त्वपूर्ण अव्यय निम्नलिखित हैं-

1. अपि (भी) त्वम् अपि आम्रं भक्षय ।
अहम् अपि मात्रा सह आपणं गमिष्यामि ।

2. इति (उपसंहार द्योतक, अन्य द्वारा कहे गए शब्दों को वैसे ही प्रयुक्त करने के लिए) वारि: ददाति इति वारिदः सर्वे निष्क्रान्ताः इति ।
कुम्भं करोति इति कुम्भकारः।

3. इव (के समान / उपमा दर्शाते हुए) – तस्याः मुखं चन्द्रं इव अस्ति ।
अग्निः : इव दहति अयं शोकः ।

4. उच्चैः (जोर से, बहुत ऊँचे) – वर्षाकाले मेघाः उच्चैः गर्जन्ति ।
सभायाम् उच्चैः मा वद।

5. एव (ही)– इदम् एव शिक्षयति अयं पाठः ।
स्वाध्याय अभ्यसनं च एव वाङ्मयं तपः ।

6. कदा (कब) – गान्धीमहोदयस्य जन्म कदा अभवत्? कदा तमः नश्यति?

7. कुत: (कहाँ से) – एषः शब्दः कुतः आगच्छति?
भागीरथी कुतः निर्गच्छति?

8. पुरा (पहले, प्राचीनकाल में) – पुरा अयोध्यायां दशरथः
नाम नृपः अभवत् ।
पुरा अशोकः नाम नृपतिः अभवत्।

9. नूनम् (निश्चय ही, अवश्य) – नूनं भक्तां विनाश- कारणं एषः कलहः भविष्यति ।
नूनं अयम् याचकः केनापि प्रेरितः स्यात् ।

10. मा (नहीं, मत) – लोभं मा कुरु ।
स्वकर्त्तव्यात् मा प्रमदः ।

11. इतस्ततः (इधर उधर) – वानराः वृक्षे इतस्ततः कूर्दन्ति । अश्वाः प्राणत्राणाय इतस्ततः अधावन्।

12. यत् कि- श्रीकृष्णः अपश्यत् यत् अर्जुनः मोहग्रस्तः अभवत्।

13. अत्र-तत्र (यहाँ-वहाँ) – अत्र कुशलं तत्र अस्तु । अत्र सुखं तत्र दुःखम्।

14. यत्र-तत्र (जहाँ – वहाँ) – यत्र कमलानि तत्र भ्रमराः । यत्र योगेश्वरः कृष्णः तत्र विजयः ।

15. कुत्र (कहाँ) – शारदा कुत्र निवसेत् ? भोजराजः कुत्र अवसत् ?

16. यदा-कदा (जब-कब) –
यदा वर्षा भवति तदा कृषकाः नन्दन्ति ।
यदा मेघाः गर्जन्ति तदा मयूराः नृत्यन्ति ।

17. यथा – तथा (जैसा – वैसा) – यथा राजा तथा प्रथा ।
यथा देश: तथा वेषः ।
यथा कर्म तथा फलं ।

18. यावत्-तावद् (जब तक – तब तक)
यावत् कथा श्रूयते तावद् मा गच्छ।
यावत् स्थास्यन्ति गिरयः तावत् रामायणी कथा लोकेषु प्रचरिष्यति ।

19. विना (बिना) – विद्यां विना जीवनं व्यर्थम् ।
परिश्रमेण विना न सिध्यन्ति कार्याणि ।

20. सहसा (अचानक, अकस्मात्)
सहसा विषधरं तं दष्टवान्।
तत्र सहसा वृष्टिः अभवत्।
सः सहसा धनिकः अभवत् ।

21. श्वः (आने वाला कल)
अधुना गृहं गच्छावः आवां श्वः पुनः आगामिष्यावः ।
अद्य शनिवारः अस्ति श्वः रविवासरः भविष्यति ।

22. ह्यः (बीता हुआ कल)
ह्यः सोमवासरः आसीत् श्वः बुधवासरः भविष्यति ।
ह्यः मम मातुलः आगच्छत्।

23. अधुना (अब) – श्याम: अधुना वृद्धः अभवत्।
अधुना अहं एकां कथां लिखानि ।

24. बहि (बाहर) – रात्रौ गृहात् बहिः न गन्तव्यम्। नगरात् बहिः वनं अस्ति ।

25. वृथा (बेकार में) – वृथा विवादं मा कुरु । समुद्रेषु वृथा वृष्टि: ।

26. कदापि (कभी भी) – सदैव सत्यं वद कदापि असत्यं मा वद।
रामः कदापि उचिते समये न आगच्छति।

27. शनैः (धीरे) – कच्छपः शनैः शनैः चलति ।
शशकः शनैः चलति ।

28. किमर्थम् (किसलिए/क्यों)
अश्वाः किमर्थम् इतस्ततः अधावन् ?
वीराः किमर्थं स्वप्राणान् अत्यजन् ?

बहुविकल्पीयप्रश्नाः

1. अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि कोष्ठकेभ्यो चित्वा उचित-अव्ययपदैः पूरयत।

(i) वर्षायां भ्रमणाय गृहात् …… मा गच्छ।
(क) न
(ख) पुरा
(ग) इतस्ततः
(घ) बहिः
उत्तर:
(घ) बहिः

(ii) यावत् अहम् आगच्छामि …….. पाठं स्मर।
(क) कुत्र
(ख) बिना
(ग) यदा
(घ) तावत्
उत्तर:
(घ) तावत्

(iii) वृक्षाणाम् अभावे पशवः …….. भ्रमन्ति।
(क) कुत्र
(ख) इतस्तः
(ग) विना
(घ) इति
उत्तर:
(ख) इतस्तः

(iv) सभायां तूष्णीं तिष्ठ ……. मा वद।
(क) उच्चैः
(ख) न
(ग) श्वः
(घ) ह्यः
उत्तर:
(क) उच्चैः

(v) पित्रा सह माता …….. आयाति।
(क) अपि
(ख) इव
(ग) कदा
(घ) मा
उत्तर:
(क) अपि

(vi) भवनात् ……….. अवकरं न क्षिपेत|
(क) पुरा
(ख) बहिः
(ग) विना
(घ) कुतः
उत्तर:
(ख) बहिः

(vii) ……… अहं वनं गन्तुम् इच्छामि।
(क) श्वः
(ख) इति
(ग) इव
(घ) अधुना
उत्तर:
(घ) अधुना

(viii) अद्य शनिवासरः …….. रविवासरः भविष्यति ।
(क) ह्यः
(ख) श्वः
(ग) अधुना
(घ) सम्प्रति
उत्तर:
(ख) श्वः

(ix) कलहेन …….. समयं मा यापय।
(क) इव
(ख) अपि
(ग) वृथा
(घ) शनै:
उत्तर:
(ग) वृथा

(x) समुद्रेषु वृष्टिः ………..।
(क) अपि
(ख) इति
(ग) एव
(घ) वृथा
उत्तर:
(घ) वृथा

(xi) अत्र कुशलं वर्तते …….. अस्तु ।
(क) यत्र
(ख) यत्
(ग) यावत्
(घ) तत्र
उत्तर:
(घ) तत्र

(xii) महाभारतकाले युद्धं …….. अभवत्?
(क) तत्र
(ख) कुतः
(ग) कुत्र
(घ) किम्
उत्तर:
(ग) कुत्र

(xiii) अहं ……… मनोरञ्जनाय चलचित्रं द्रष्टुं गच्छामि।
(क) पुरा
(ख) श्वः
(ग) ह्यः
(घ) यदा-कदा
उत्तर:
(घ) यदा-कदा

(xiv) अश्वशाला ……… आसीत्?
(क) अत्र
(ख) कुत्र
(ग) तत्र
(घ) यत्र
उत्तर:
(ख) कुत्र

(xv) यथा राजा ……. प्रजा इति कथ्यते।
(क) तथा
(ख) इव
(ग) अपि
(घ) एव
उत्तर:
(क) तथा

(xvi) गान्धीमहोदयस्य जन्म ……. अभवत्?
(क) अत्र
(ख) तत्र
(ग) कदा
(घ) पुरा
उत्तर:
(ख) तत्र

(xvii) त्वम् ……… पुरस्कारं प्राप्तुं समर्थः असि।
(क) एव
(ख) यत्
(ग) यथा
(घ) तथा
उत्तर:
(क) एव

2. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

(i) दग्धाः अश्वाः …….. अधावन्।
(क) तथा
(ख) मा
(ग) विना
(घ) इतस्ततः
उत्तर:
(घ) इतस्ततः

(ii) महिपाल: द्वितीयं नेत्रं …… तस्मै ददौ।
(क) तथा
(ख) इव
(ग) अपि
(घ) उच्चैः
उत्तर:
(ग) अपि

(iii) आर्त्तानां परित्राणाय ……… मे निश्चयः ।
(क) एव
(ख) इव
(ग) वृथा
(घ) उच्चैः
उत्तर:
(क) एव

(iv) मनसः निग्रहं वायोः ……… सुदुष्करम्।
(क) एव
(ख) इव
(ग) अपि
(घ) उच्चैः
उत्तर:
(ख) इव

(v) ‘गुरु:’ इति शब्दस्य कोऽर्थ: ? …….. आचार्य एव।
(क) नूनम्
(ख) सहसा
(ग) अपि
(घ) यदि
उत्तर:
(क) नूनम्

3. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् अव्ययपदं चित्वा वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत-

मञ्जूषा
इतस्ततः, पुरा, एव, अपि, विना

1. इति उक्त्वा शक्रः तत्र ……… अन्तर्हितः अभवत्।
2. हेयम् …… च किम् भवति ?
3. पशव: ……. भ्रमन्ति ।
4. कथं त्वं मां ……. उत्सवं द्रष्टुं गच्छसि ?
5. ………. नगरे चन्द्रः नाम भूपतिः वसति स्म ।

उत्तर:

1. एव
2. अपि
3. इतस्ततः
4. विना
5. पुरा

4. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् अव्ययपदं चित्वा वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत-

मञ्जूषा
पुरा, तथा, विना, उच्चैः, इतस्ततः

1. ……..(i)…….. दुष्यन्तः नाम नृपः अभवत् ।
2. जलेन ……(ii)……. जीवनम् असम्भवम्।
3. यथा राजा’ ……(iii)…… प्रजाः ।
4. पशव: …….(iv)…… भ्रमन्ति ।
5. ……(v)……. मा वदत।

उत्तर:

1. पुरा
2. विना
3. तथा
4. इतस्ततः
5. उच्चैः

5. प्रदत्तविकल्पेभ्यः उचितम् अव्ययपदं चित्वा वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत-

मञ्जूषा
वृथा, इतस्ततः, शनै:, यथा, एव

1. छात्राः तथैव कार्यं कुर्वन्ति ………. तेषां गुरवः कथयन्ति।
2. सिंह: ………. वनस्य राजा न मृगः ।
3. सूर्योदये सति दीपकप्रज्वलनं ……..।
4. वृद्धः जनः …….. चलति ।
5. अश्वाः प्राणत्राणाय ……. अधावन्।

उत्तर:

1. यथा
2. एव
3. वृथा
4. शनै:
5. इतस्तत:

पूर्वपरीक्षाणां प्रश्नाः

1. मञ्जूषायाः उचितम् अव्ययपदानि चित्वा वाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत-

मञ्जूषा
एव, यथा, इव, विना, अधुना, उच्चैः, यथा, एव, पुरा, इतस्ततः

1. जन्मभूमिः जननी ……… पोषिका ।
2. जलं ……… जीवनं न सम्भवम्।
3. मेलके तेन वायुगोलकानि …….. क्रीतानि ।
4. ……… अहं पठितुम् इच्छामि।
5. …… भवान् आदिशति तथा अहं करोमि ।
6. समुद्रेषु ……… जलपोताः तरन्ति।
7. आकाशे विमानम् ……… उड्डयते।
8. …….. भारते अशोकः नाम राजा अभवत् ।
9. ……… भ्रमणेन समयं समयं मा नाशय ।
10. ……. राजा तथा प्रजा: ।

उत्तर:

1. इव
2. विना
3. एव
4. अधुना
5. यथा
6. एव
7. उच्चैः
8. पुरा
9. इतस्तत:
10. यथा

2. अधोलिखितेषु वाक्येषु मञ्जूषायाः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-

मामञ्जूषा
अपि, एव, वृथा, विना, इतस्ततः, इदानीम्, पुरा, विना, नूनम्, इतस्ततः, एव, उच्चैः, पुरा, वृथा, इतस्ततः

1. ह्यः अस्माकं विद्यालये मम मात्रा सह अनुजा ……….. आगच्छत्।
2. देवेशस्य गृहे तस्य पिता …….. व्यवहारकुशलः।
3. वने पशवः ……….. भ्रमन्ति ।
4. परीक्षां ………. मूल्यांकनं न भवति।
5. अस्माभिः समयः ……… न यापनीयः ।
6. भवान् ………. भ्रमित्वा समयं व्यर्थं मा कुरु ।
7. धनं …….. जीवनं कठिनम् ।
8. …… अहं परीक्षायां सर्वोच्च स्थानं प्राप्स्यामि ।
9. ………. नैतिकमूल्यानां न्यूनता जाता।
10. ………. वातावरणं हरीतिमायुक्तं स्वच्छं च आसीत् ।
11. कक्षायां ……… वार्तालापः न कर्तव्यः ।
12. उद्याने केचन जनाः ……. भ्रमन्ति ।
13. समुद्रेषु वृष्टिः …….. भवति ।
14. इदं कार्यं त्वया …….. कर्तव्यम्।
15. …….. कालिदासः नाम एक: महाकविः आसीत् ।

उत्तर:

1. अपि
2. एव
3. इतस्तत:
4. विना
5. वृथा
6. इतस्तत:
7. विना
8. नूनम्
9. इदानीम्
10. पुरा
11. उच्चैः
12. इतस्तत:
13. वृथा
14. एव
15. पुरा

3. अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः पूरयित्वा लिखत-

मञ्जूषा
श्वः, यत्, ह्यः, मा, कदा, बहि:, मा, किमर्थंम्, यावत्, कुतः ।

1. सः …….. गन्तुम् इच्छति?
2. अत्र ……. लिख ।
3. ता: ……. क्रीडां द्रष्टुम् अगच्छन्।
4. सर्वे …….. एकं लेखं लेखिष्यन्ति ।
5. सा कथयति ………. अहं गन्तुं न इच्छामि ।
6. स: ……. वाराणसीं गमिष्यति ।
7. त्वं …….. समागतोऽसि ?
8. ग्रामात् …… एकं सुन्दरम् उद्यानम् अस्ति।
9. …….. परोपकारः क्रियते तावत् शरीरस्य उपयोगः ।
10. ध्वनिं ………. कुरु ।

उत्तर:

1. कदा
2. मा
3. य:
4. श्व:
5. यत्
6. किमर्थंम्
7. कुत:
8. बहि:

The post Avyay in Sanskrit Class 9 अव्ययानि appeared first on Learn CBSE.

from Learn CBSE https://ift.tt/wjo6r0I
via IFTTT